2023 թվականի հունիսին ՀՀ Ազգային ժողովն ընդունեց Կառավարության ներկայացրած ««Զինվորական ծառայության և զինծառայողի կարգավիճակի մասին» օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» և ««Պաշտպանության մասին» օրենքում լրացումներ կատարելու մասին» օրենքների նախագծերի փաթեթը, համաձայն որի՝ ներդրվում է իգական սեռի քաղաքացիների՝ կամավոր հիմունքներով պարտադիր զինվորական ծառայության համակարգ^[1]: Ըստ նախագծի՝ ՀՀ 18-27 տարեկան իգական սեռի քաղաքացիները կարող են ներկայացնել դիմում՝ անցնելու զինվորական ծառայություն վեց ամիս ժամկետով: Զորակոչված իգական սեռի քաղաքացիների համար որպես ծառայության վայր է նշանակվում ուսումնական զորամասը՝ առանց վիճակահանության, և ծառայությունը կազմակերպվում է բացառապես այդ զորամասում: Ընդ որում՝ զինվորական ծառայության անցնելու դիմումը ներկայացնելուց հետո կանայք իրավունք են ունենում մինչև զորակոչի օրը հրաժարվել պարտադիր զինվորական ծառայությունից: Վեցամսյա ժամկետը լրանալուց հետո զինվորական ծառայություն անցած իգական սեռի քաղաքացիները կստանան պատվովճար՝ 1 միլիոն դրամի չափով, իսկ վաղաժամկետ զորացրվելու պարագայում պատվովճարը կկազմի փաստացի ծառայած ժամկետի համար հաշվարկված գումարը^[2]։ Վեցամսյա ծառայության ավարտին, զորացրվելու փոխարեն, իգական սեռի քաղաքացիները կարող են դիմել «Պաշտպան հայրենյաց» ծրագրին և անցնել հինգ տարի ժամկետով պայմանագրային ծառայության, ինչպես նաև հաշվառվել պահեստազորում^[3]։

ՀՀ Կառավարությունը կանանց մասշտաբային ներգրավումը զինված ուժերի մարտական ստորաբաժանումներում ներկայացնում է որպես առաջնահերթություն^[4], որը չունի գաղափարախոսական կամ հակագաղափարախոսական հենք, այլ հիմնված է պրագմատիկ հաշվարկի վրա^[5]։ Այս քաղաքականությունը մեկնաբանվում է իբրև զինված ուժերում պրոֆեսիոնալ բանակի անցնելուն միտված փոփոխություն^[6]։ Օրինագիծը հիմնավորող փաստաթղթում նկարագրված են առավել տեխնիկական մանրամասներ, իսկ գաղափարի, նախագծի անհրաժեշտության, հնարավոր և ակնկալվող արդյունքների, նախագծի՝ հանրության վրա սոցիալական ազդեցության առնչությամբ հիմնավորումներ չկան։ Չնայած ՀՀ պաշտպանության նախարար Ս. Պապիկյանի հավաստիացումներին, որ օրենքի նախագիծն անցել է քննարկման պատշաճ փուլ^[7]՝ մեր դիտարկումները և ուսումնասիրությունը թույլ են տալիս պնդել, որ այս հարցը հանրային (նույնիսկ՝ քաղաքացիական հասարակության) օրակարգում չունի առանձնակի նշանակալիություն և հրատապություն։

Վերջին տարիներին, սակայն, ֆեմինիստական տարբեր հոսանքների բանավեճի առարկա է այն հարցը, թե արդյոք կանայք, կին իրավապաշտպանները և ֆեմինիստներն առհասարակ պետք է իրենց ներդրումը բերեն ռազմական ոլորտում կանանց ներգրավվածության բարձրացման հարցի շուրջ քննարկումներին։ Լիբերալ հոսանքի ֆեմինիստները պնդում են, որ գենդերային հավասարության տեսանկյունից կարևոր է կանանց հավասար մասնակցությունը հանրային կյանքի բոլոր ոլորտներում, այդ թվում՝ զինված ուժերում։ Այսպես՝ կանայք կարող են իրականացնել ցանկացած աշխատանք, իսկ եթե որոշ աշխատանքներ իրականացնելու համար կան սեռային սահմանափակումներ, ապա դրանք խտրական են։ Մյուս կողմից՝ առավել ռադիկալ ֆեմինիստները քննադատում են բանակն իբրև հայրիշխանական, մասկուլին և հիերարխիկ ինստիտուտ, որի առանցքում բռնությունն է իր զանազան դրսևորումներով։ Այս տեսանկյունից ռազմականացումը և կանանց հարցերը և իրավունքները դիտվում են իբրև հակադիր հայեցակարգեր։

Այս քննադատական հոդվածում մենք փորձել ենք համակողմանիորեն ուսումնասիրել զինված ուժերում կանանց ներգրավման հարցը և խթանել հանրային քննարկում դրա շուրջ։

Հոդվածի առաջին մասն ամփոփում է զինված ուժերում կանանց մասնակցության տեսական հիմքերը, որոնք ինչպես քննադատաբար են մոտենում հարցին, այնպես էլ այն ներկայացնում են կանանց և տղամարդկանց իրավահավասարության ապահովման տեսանկյունից։

Հոդվածի մյուս բաժիններում վերլուծում ենք հայաստանյան որոշում կայացնողների, քաղաքականություն մշակողների, ինչպես նաև քաղհասարակության ներկայացուցիչների դիրքորոշումները կանանց՝ զինված ուժերում ներգրավումը խթանելու քաղաքականության շուրջ։

Մեթոդաբանական ակնարկ

Հոդվածի հիմքում մեր իրականացրած հետազոտությունն է, որը բացահայտում է զինված ուժերում կանանց ներգրավմանն ուղղված քաղաքականության գաղափարական ասպեկտները, տարիների ընթացքում այդ քաղաքականության փոխակերպումները և դրա շահագրգիռ կողմերը, լայն իմաստով՝ ռազմի և կանանց սոցիալական դերի հանրային ու քաղաքական ըմբռնումների փոխհատումները։

Կանանց կամավոր հիմունքներով պարտադիր զինծառայության քննադատական ուսումնասիրությունը գլխավորապես հենված է մեդիայի դիսկուրս վերլուծության վրա, որի շրջանակում դիտարկել ենք պաշտոնական և փորձագիտական խոսույթը։ Պաշտոնական խոսույթի հիմնական դերակատարները պաշտպանության նախարարը, վարչապետը, բարձրաստիճան զինվորականները, ինչպես նաև այլ գերատեսչությունների ներկայացուցիչներն են։ Մյուս խումբը գաղափարապես տարասեռ փորձագիտական շրջանակն է, որին մեդիան օժտել է մասնագիտական կարծիք արտահայտելու լեգիտիմությամբ։ Մեդիա նյութերը հավաքել ենք 2023 թվականի ապրիլ-մայիսին։

Մեր որոշ մտահոգություններ և դիտարկումներ պարզաբանելու, դրանց վերաբերյալ լրացուցիչ դիրքորոշումներ դուրս բերելու համար զրուցել ենք նաև ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության ներկայացուցչի, ինչպես նաև քաղաքացիական հասարակության որոշ կին գործիչների հետ՝ չհավակնելով ընդգրկել տեղի ֆեմինիստական մոտեցումների ամբողջ բազմազանությունն այս ոչ մեծածավալ ուսումնասիրության շրջանակում։ Մեր փորձերը՝ զրուցելու պաշտպանության նախարարության՝ որպես պատասխանատու առաջնային կառույցի ներկայացուցչի հետ, մերժվել են՝ պատճառաբանությամբ, որ հարցերի մեծ մասը դեռևս իրավական կարգավորման փուլում է։

Տեսական ակնարկ

Զինված հակամարտությունները և գենդերային քաղաքականությունները թեև փոխոխությունների են ենթարկվել վերջին դարում, պատերազմները, այդուհանդերձ, շարունակում են հենվել գենդերային կառուցվածքների վրա։ Ռազմական ծախսերին ուղղված պետական բյուջեներում մեծ մասնաբաժինները ռազմականացումը դարձնում են առավել ակներև և ազդեցիկ ինչպես միջազգային քաղաքականության մեջ, այնպես էլ առօրյայում։

Կանայք մշտապես ունեցել են որոշակի դերակատարում պատերազմներում, սակայն կանանց մասնակցությունն ու ներկայացվածությունը զինված ուժերում, պարտիզանական խմբերում և ահաբեկչական կազմակերպություններում վերջին տարիներին սրընթաց աճել են (Sjoberg, Via, 2010)։ Թեև այս բոլոր խմբերում կանայք փոքրամասնություն են, ինչպես նաև սահմանափակ դերեր են զբաղեցնում զինված ուժերում կամ մարտական դիրքերում, 21-րդ դարի «նոր» պատերազմներում և բանակում նրանք պատմականորեն աննախադեպ ներկայացվածություն ունեն (Sjoberg, Via, 2010)։

Զինված ուժերի համար մարդուժի համալրումը առանցքային գործընթաց է, որ մեծապես ազդում է հանրային կյանքի տարբեր ոլորտների վրա։ Ռազմական մարդուժի համալրումը գենդերացված է. զինվորական համակարգերը զգում են կանանց կարիքը, բայց այնպես, որ նրանք չզանցեն հանրորեն ընդունելի՝ «կնոջը պատշաճ» սոցիալական դերերը՝ սպասարկելով տղամարդակենտրոն զինված ուժերի համակարգը։ Իսկ երբ զինվորներ են դառնում, ուժային համակարգը ճնշում է այս կանանց՝ «կանացի» չլինելու համար, որպեսզի չոտնահարվի տղամարդ զինվորների առնական ինքնավստահությունը (Էնլոու, 1983): Ավելին, երբ ուսումնասիրում ենք պատերազմի և ռազմականացման գենդերային կառուցվածքները, տեսնում ենք, որ ռազմականացումը ենթադրում և վերարտադրում է գենդերային անհավասարություն, ձևակերպում է գենդերային դերեր և ակնկալիքներ։

Վերջին տարիներին նոր թափ է ստացել կանանց՝ ռազմական մասնակցության շուրջ հետաքրքրությունը, որին զուգահեռ աճում է տասնամյակներ ձգվող բանավեճը կանանց՝ մարտական գործողություններում մասնակցության առնչությամբ։ Ընդ որում՝ բանավեճը ինչպես հասարակության լայն խմբերի, այնպես էլ ֆեմինիստական տարբեր ուղղությունների հարող ակտիվիստների, հետազոտողների և ակադեմիական շրջանակում է։

Ֆեմինիստներն ավելի քիչ են կենտրոնանում այն հարցի շուրջ, թե արդյոք կանայք ունակ են իրականացնելու մարտական դերեր։ Հակառակը, նրանք առհասարակ հարցադրում են կանանց ներգրավվածությունը զինված ուժերում գենդերային հավասարության կամ ֆեմինիզմի առաջընթացի/հետընթացի տեսանկյունից։ Արևմուտքում 1970-ականներից այս բանավեճը երկու իրար հակադիր քաղաքական դիրքորոշումների միջև է (Duncanson, Woodward, 2016)։ Մի կողմից՝ պատկերացումն է, որ կանայք ունեն «պայքարի իրավունք»՝ շեշտադրելով կանանց և տղամարդկանց հավասարությունը։ Մյուս կողմից՝ հակամիլիտարիստ ֆեմինիստները պնդում են, որ ռազմի մեջ կանանց մասնակցությունը կամ դրսևորումը լեգիտիմացնում է մի ինստիտուտ, որը, ըստ էության, հակասում է ֆեմինիզմի նպատակներին (Duncanson, Woodward, 2016)։

«Պայքարի իրավունք»-ի գաղափարին հարող ֆեմինիստների քննարկումները հավասարության գաղափարի շուրջ են, որի համաձայն՝ կանայք պետք է տղամարդկանց հետ հավասար հասանելիություն ունենան զինված ուժերին և մասնակցեն ռազմական գործողություններին։ Նրանք նաև պնդում են, որ երբ կանանց հնարավորություն չի տրվում ստանձնելու մարտական դերեր, հավերժանում է նրանց ստորադաս զինվորական և սոցիալական կարգավիճակը։ «Պայքարի իրավունք»-ի գաղափարին հարող ֆեմինիստները հիմնվում են լիբերալ ֆեմինիզմի վրա՝ պնդելով, որ կանանց՝ որպես հավասար քաղաքացիների հանրային գործունեությունը ենթադրում է նաև նրանց հավասար մասնակցություն զինվորական ծառայությանը։ Այս տեսանկյունից կանանց զինվորական մասնակցությունն ավելի շատ ժողովրդավարական մասնակցության և գենդերային հավասարության պարտականություն է։ Այստեղ կարելի է տեսնել, որ լիբերալ և պահպանողական դիրքորոշումները միահյուսված են, քանի որ քաղաքացիությունը և զինվորական մասնակցությունը պատմականորեն և խորհրդանշականորեն մշտապես կապված են եղել այնպես, որ հավասար իրավունքները ենթադրել են հավասար պարտականություններ։ Լիբերալ ֆեմինիստները նաև բերում են գործիքային փաստարկներ՝ ցույց տալու զինված ուժերում կանանց մասնակցության օգուտները. երբ տղամարդ զինվորականները տեսնում են կանանց ուժեղ սուբյեկտի դերում, դա բարդացնում է տղամարդկանց կողմից կանանց «օբյեկտացումն ու սեռականացումը»։ Ավելին՝ այս տեսակետն ունեցողները պնդում են, որ կանայք կարող են փոխել բանակը, այն դարձնել ավելի ժողովրդավար, պակաս հիերարխիկ և առավել կարեկցող։ Այս մտածողության շրջանակում կանանց մասնակցությունը զինված ուժերում կհանգեցնի դրական համակարգային և միջազգային փոփոխությունների (Duncanson, Woodward, 2016)։

Այս տեսակետին հակադրվում կամ այլընտրանքային մոտեցում են առաջարկում հակամիլիտարիստ ֆեմինիստները՝ պնդելով, որ զինված ուժերում աճող ներգրավումը առաջընթաց չէ կանանց իրավունքների տեսանկյունից և ամենևին չի հանգեցնում խաղաղ համաշխարհային կարգի։ Նույնիսկ այնտեղ, որտեղ մարտական գործողությունների մասնակցության սահմանափակումները վերացվել են, կանայք դեռևս շարունակում են ենթարկվել խտրականության և բռնության (Critical Studies on Security, 2013)։ Երկրորդ՝ զինվորական պատրաստվածությունը հիմնականում իրականացվում է հակառակորդի, ավելի ստորադաս և կանացի «ուրիշի» նույնականացմամբ, ինչը մոտիվացնում է տղամարդկանց ավելի ագրեսիվ և ֆիզիկապես ավելի պատրաստված լինելու։ Առնապաշտությունը, սեռական ոտնձգությունն ու բռնությունն այս պայմաններում գրեթե անխուսափելի են, և կանանց թվի մեծացումը զինված ուժերում դրան մարտահրավեր չի կարող նետել։ Երրորդ՝ հակամիլիտարիստ ֆեմինիստները մերժում են այն պնդումը, որ զինված ուժերում կանանց ներգրավվածության բարձրացումը կարող է բերել իրենց էությամբ մասկուլին ինստիտուտների համակարգային փոփոխությունների։ Բանակները ստեղծվել են ոչ միայն պետության կողմից լեգիտիմացված բռնության գործադրման համար, այլև կառուցվածքային բռնության մաս են, որը տեղի է ունենում, երբ պետական ֆինանսավորումն ուղղվում է ոչ թե սոցիալական, այլ ռազմական ծախսերին (Duncanson, Woodward, 2016)։

Զինված ուժերը կարող են օգտագործել կանանց իրավունքների և հավասար հնարավորությունների լեզուն իրենց շարքերը համալրելու համար, սակայն հակամիլիտարիստ ֆեմինիստները պնդում են, որ կանայք խաբվում են, քանի որ դեռևս չկան առաջադեմ գենդերային փոփոխությունների ապահովմանն ուղղված ամբողջական ինստիտուցիոնալ պարտավորություններ (Duncanson, Woodward, 2016)։ Մինչդեռ լիբերալ ֆեմինիստները բարձրաձայնում են կանանց՝ մարտական դերերում ներգրավվածության կարևորությունը՝ որպես կարիերայի խթանման, աշխատավարձերի բարձրացման նախապայման (Gusterson, 1999)։

Կանանց ներգրավվածությունը զինված ուժերում հատկապես քննադատում են այն ֆեմինիստները, որոնք ներգրավված են խաղաղության շարժումներում. ֆեմինիստական և խաղաղության շարժումները պատմականորեն խաչվել են, պայմանավորել միմյանց և ազդվել միմյանցից։ Հակամիլիտարիստ ֆեմինիստները միլիտարիզմը դիտարկում են հայրիշխանության և գերիշխանության հայեցակարգերի ներքո։ Նրանց համար միլիտարիզմի դեմ պայքարը պայքար է հայրիշխանության դեմ։ Ինչպես գրում է բել հուքսը․ «Պատերազմը կանխելու համար պետք է պայքարել տղամարդկանց գերիշխանության դեմ՝ մերկացնելով և անտեսելով մասկուլինության հավակնությունները, ճանաչելով և հնարավոր բոլոր հարթակներում գործելով ընդդեմ հայրիշխանական-կապիտալիստական հասարակությունների հիմնական սկզբունքների» (hooks, b., 1995):

Գենդերի, պատերազմի և ռազմականացման հարցերին ֆեմինիստական մոտեցումները անդրադառնում են փոխառնչված խնդիրների տեսանկյունից, որտեղ մի կողմում պատերազմի և ռազմականացման ազդեցությունն է մարդկանց (հատկապես, բայց ոչ բացառապես կանանց) կյանքի վրա, մյուս կողմում՝ պատերազմի ու ռազմականացման գենդերային կառուցվածքը՝ կապված իշխանության և անհավասարության հետ, որի վրա ազդում են նաև ռասան, սոցիալական դասակարգը, ազգությունը և այլն։ Առհասարակ, երբ ուսումնասիրում ենք պատերազմի և ռազմականացման ազդեցությունը, տեսնում ենք, որ կանայք անհամաչափ են ազդվում «պատերազմի համակարգի» գրեթե յուրաքանչյուր ասպեկտից։ Թե՛ պատերազմի, թե՛ հակամարտության ժամանակ քաղաքացիական բնակչության շրջանում կանայք ամենաշատն են հայտնվում զոհի կարգավիճակում։ Կանայք թիրախավորվում են նրանց կողմից, ովքեր օգտագործում են բռնաբարությունը և բռնի հղիությունը (forced pregnancy) որպես պատերազմական զենք ու ավար։ Զինված հակամարտությունների հետևանքով ամենաշատը կանայք են դառնում փախստականներ և զրկվում իրենց ապրուստի միջոցներից։ Սոցիալական անհավասարությունները, որոնք առաջանում են հակամարտության պայմաններում և պատերազմի հետևանքով, հատկապես ազդում են կանանց վրա (Gusterson, 1999)։

Ֆեմինիզմն ի սկզբանե մեկնաբանվել է որպես պրագմատիկ պայքար հանուն հավասար իրավունքների (ընդ որում՝ հավասար վարձատրության) հիմնականում այն ոլորտներում, որտեղ տասնամյակներ, եթե ոչ դարեր ի վեր եղել է տղամարդու գերակայություն։ Ֆեմինիստական մոտեցումները շեշտադրել են մասկուլինության և բռնության փոխկապվածությունը և կանանց ազատագրման հնարավորությունները։ Սակայն վերջին տարիներին ֆեմինիզմի ազատագրական և հակամիլիտարիստական պայքարը կոնֆլիկտի մեջ է ոչ միայն լիբերալ ֆեմինիզմի, այլ նաև ֆեմինիստական նոր ալիքների հետ, որոնք ազդված են հետկառուցվածքային (post-structuralist) տեսություններից (Gusterson, 1999) և կանանց ռազմական մասնակցությունը դիտարկում են ոչ թե որպես խնդիր, այլ հնարավորություն։

Զինված ուժերում կանանց ներգրավման քաղաքականության գաղափարական ասպեկտների շուրջ

Հայկական իրականության մեջ ռազմական գործում կանանց մասնակցությունը նոր չէ։ Պատմության տարբեր շրջափուլերում հանրային ոլորտում ակտիվ ու նշանավոր բազմաթիվ հայ կանայք իրենց գրական ու հրապարակախոսական գործերում անդրադարձել են պատերազմների ժամանակ կանանց դերին և անելիքներին (Խալաթյան, 2022)։ Մեր օրերում արդեն Ղարաբաղյան առաջին պատերազմը նկարագրող ֆիլմերը և զանազան մեդիա նյութերը պատմում են զինվորական կանանց պատմություններ ռազմական բուժքույրերի, պատերազմական գործողությունների ժամանակ տղամարդկանց աջակից կանանց, ինչպես նաև զինվորական տարբեր կոչումներ ունեցող փոքրաթիվ^[8] կանանց պատմություններ։

Հայաստանյան իրականությունում կանանց զինվորական ծառայության հարցը հանրային պահանջ կարծես թե երբևէ չի ունեցել։ Այդուհանդերձ, նկատում ենք, որ Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմից հետո փոխվել են զինված ուժերում կանանց ներգրավվածության մասին քաղաքական քննարկումների բովանդակությունը և ծավալը։ Զինված ուժերում կանանց ներգրավվածության բարձրացման քաղաքականությունն ավելի շատ որոշում կայացնողների կողմից հանրությանը «պարտադրվող» դիսկուրս է՝ մարդուժի ապահովման նպատակով, որ լեգիտիմություն է ստանում «փոքր ազգի» «հրամայականով»։

Եթե ուզում եք՝ պատասխանեմ այն հարցին, թե ինչու սկսվեց այս ամենը [կանանց՝ ռազմական ոլորտում ներգրավելու քաղաքականության շուրջ քննարկումները], ապա դրա պատճառը, թերևս, մեր բանակի՝ թվաքանակով թույլ և քիչ լինելն է։ Եվ ես վստահ եմ, որ եթե չլիներ թվային խնդիր, մենք շատ ավելի դանդաղ ու քիչ կխոսեինք սրա մասին։ Բայց դա այն իրողությունն է, ինչին առնչվում ենք։

Քաղաքացիական հասարակություն, կին գործիչ

Մինչդեռ զինված ուժերում կանանց ներգրավման քաղաքականությունն առաջնորդող պաշտպանության նախարարությունն այն մեկնաբանում է իբրև գենդերային հավասարությանն ուղղված քայլ։

Երևի ես չէ, որ պիտի խոսեմ գենդերային հավասարության մասին։ Շատ կարևոր է, որ Հայաստանի Հանրապետության իգական սեռի քաղաքացիները իրենց զգան լիիրավ և հավասար տղամարդկանց հետ, այդ թվում նաև հայրենիքը պաշտպանելիս^[9]։

Լիբերալ ֆեմինիզմը պնդում է, որ կանանց՝ որպես իրավահավասար քաղաքացիների՝ հանրային կյանքին լիարժեք մասնակցությունը ենթադրում է նաև ծառայություն զինված ուժերում։ Այսկերպ կանանց զինվորագրումը ոչ միայն գենդերային հավասարության, այլև ժողովրդավարական մասնակցության հարց է դառնում (Snyder, 2003)։ Այն իբրև թե հակադրվում է կանանց՝ գերազանցապես տանը, կենցաղին պատկանելու սեքսիստական և պահպանողական դիսկուրսին, որը բացառում կամ առնվազն չի խրախուսում կանանց ներգրավումը քաղաքական, տնտեսական և հանրային այլ ոլորտներում։

Իշխանությունները կանանց պարտադիր կամավոր զինվորական ծառայության համակարգի նպատակը կապում են նաև «արդյունավետ կառավարման» հետ։ Պետական համակարգի արդյունավետության մասին դիսկուրսը պետական շահի անքննելի գերիշխանության մասին է, ինչը նշանակում է, որ անհատները կամ սոցիալական խմբերը այդ արդյունավետությունը սպասարկող կամ դրան խանգարող միավորներ են (Femia․ V. J., 1987)։

Հայաստանում կանանց ներգրավվածությունը զինվորական ծառայության մեջ խթանող քաղաքականությունը, ըստ փորձագետների, պայմանավորված է ղարաբաղյան կոնֆլիկտի էսկալացիաներով, իսկ Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմը է՛լ ավելի մեծ լեգիտիմություն է տվել այս քաղաքականությանը։

2018-ից դեռ 7-8 տարի առաջ մտահոգություններ եղել են։ Ես հիշում եմ՝ նույնիսկ քառօրյա պատերազմի ժամանակ այդ խնդիրը բարձրացվեց, որ փոքր ազգ ենք, պետք է կանայք էլ լինեն [զինվորներ]։

Քաղաքացիական հասարակություն, կին գործիչ

Այս համատեքստում, ինչպես կարծում են հետազոտության մասնակիցները, Աննա Հակոբյանի «Կանայք հանուն խաղաղության» արշավը խաղաղության հասնելու գործընթացում կանանց գործուն մասնակցություն ունենալու մասին խոսակցություն բացեց։ Մի կողմից՝ արշավը հռչակում էր խաղաղության հասնելու գործում կանանց դերի կարևորությունը, մյուս կողմից՝ խրախուսում էր վերջիններիս՝ ռազմական ոլորտին մասնակից դարձնելը։ «Կանայք հանուն խաղաղության» արշավն ի վերջո այնքան հեռացավ իր առաջնանպատակից, որ Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմի ժամանակ Աննա Հակոբյանի գլխավորությամբ ձևավորվեց կանանց «Էրատո» ջոկատը՝ կանանց տանելով ռազմի դաշտ (Խալաթյան, 2022)։ Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմը, այսպիսով, ընդարձակ և լեգիտիմ դաշտ բացեց պատերազմում կանանց մասնակցության շուրջ քննարկումների համար՝ բանակում կանանց ներգրավելու քաղաքականությունը հիմնավորելով մարդուժի ավելացման անհրաժեշտությամբ։

Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմից հետո փոխվեց նաև ռազմական ոլորտում կանանց ներգրավելու հարցի հանրային հաղորդակցումը։ Վերջինս դարձավ ավելի բաց և ուղիղ՝ տեղ գտնելով ԶԼՄ-ում։ Հանրային կյանքի և ժամանցի կազմակերպման միջոցառումներում ավելացան ռազմական վարժանքները՝ դառնալով հանգստի, թիմային հավաքների, համատեղ ժամանցի նոր ձև^[10]։ Այդ ծրագրերն իրականացնող կազմակերպությունների քաղաքականության մեջ ևս առանցքային տեղ ունի կանանց ներգրավումը՝ իբրև հակազդեցություն բանակում տղամարդկանց զինվորագրման թվի նվազման։ Ծրագրերից մեկի ղեկավարի խոսքում պետության քաղաքացին տղամարդն է, իսկ չկռվող/չզինվորագրվող տղամարդը բնութագրվում է որպես «առնական» պահվածք չդրսևորող։

Ռազմական գործը պոպուլիզմ չի սիրում։ Ու հենց տղամարդու պահվածքն է բերել նրան, որ կինը պետք է զենք վերցնի։ Մեր թերանալը՝ թե՛ երեխաներ ունենալու, թե՛ տղաներին դաստիարակելու հարցում, բերել է նրան, որ աղջիկների պահանջը կա եթե ոչ մարտի դաշտում, գոնե պաշտպանական համակարգում^[11]։

Մեր հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ ռազմական գործում կանանց ներգրավվածությունը տղամարդու հետ իրավահավասարության հաստատման պայքարի ոլորտ է։ Կանայք թեև մշտապես աշխատել են ռազմական ոլորտում, սակայն առաջխաղացման հնարավորություն գրեթե չեն ունեցել։ Անարդարության այս զգացումը միաժամանակ է՛լ ավելի է խորացրել ռազմական գործն իբրև իրավունքի իրացման հարց մեկնաբանելը։ Սա, ըստ էության, լիբերալ ֆեմինիզմի մոտեցում է, որի համար ռազմական ոլորտը նոր հնարավորության ու հավասարության հաստատման միջավայր է։

Քանի որ ծրագրի նպատակները կապվում են պետության արդյունավետության հետ, ուստի հարում են, մի կողմից, պետական շահի գերակայության՝ պահպանողական աջ, մյուս կողմից՝ լիբերալ ժողովրդավարական համակարգի և հավասար պարտականությունների հաստատման դիսկուրսին: Ընդ որում՝ երկու դեպքում էլ կանանցից և այլ սոցիալական խմբերից ակնկալիքը պետությանը սպասարկելն է։ Թեև այս երկու մոտեցումներն ունեն գաղափարական հակասություն, այնուամենայնիվ, երկուսն էլ ելնում են պետության շահի և պետական մեքենայի արդյունավետության դիրքից։ Մեդիայի դիսկուրս վերլուծությունն իր հերթին դուրս է բերում ձևակերպումներ, որոնք ամփոփում են կանանց սուբյեկտայնության մասին մասկուլինային պատկերացումները։

Ա՛յ այստեղ մենք պետք է չառաջնորդվենք հավասարության, բարդույթներ կոչվածի սկզբունքով։ Այսինքն՝ կանանց տանք իրենց դերը բանակում, այն դերը, որը որ իրենք կարող են կատարել^[12]։

Չնայած զինվորական ծառայության մեջ կանանց ընդգրկվածության բարձրացման քաղաքականության մշակման գործընթացում տարբեր նախարարությունների, քաղաքացիական հասարակության, միջազգային կազմակերպությունների ներկայացուցիչների ներառմանը՝ նախագծի շուրջ առաջացած բոլոր հարցերը նշված դերակատարները հասցեագրում են պաշտպանության նախարարությանը՝ մասնավորապես գաղափարական հիմնավորումներ ստանալու և կազմակերպատեխնիկական հարցերը կարգավորելու առնչությամբ։

Իսկ պաշտպանության նախարարության կողմից այդ հարցերի պատասխանները մեծ մասամբ թերի են, ավելին՝ պաշտպանության նախարարությունն ինքը չունի նախագծին առնչվող հարցերի պատասխաններ։ Պաշտպանության նախարարության գաղափարական անպատրաստությունը, ռեսուրսների և կարողությունների սակավությունը էական մարտահրավեր են «մշակութային փոփոխություն» առաջարկող այս նախագծի իրականացման հարցում։

ՊՆ աշխատակազմը ինչպե՞ս է սա պատկերացնում և պատկերացնո՞ւմ է արդյոք, թե՞ ոչ․․․․ Ես ուղղակի գլուխս բռնել էի, որովհետև հասկացա, որ այս մարդկային ռեսուրսով ուղղակի հնարավոր չէ նման գլոբալ ռեֆորմ անել, որը միայն ՊՆ-ի շրջանակում չէ, այլ մի ամբողջ մշակույթ է փոխելու Հայաստանում։ Ես նկատում եմ նույն սոցիալական գովազդները հանրայինով, «Զինուժ» ծրագրով, և այդ «թեթևությունը», որով առաջարկվում է, որ կանայք ներգրավվեն․․․։

Քաղաքացիական հասարակություն, կին գործիչ

Կանայք բանակում

Ռազմական գործում կանանց ներգրավման դիսկուրսի անբաժան մաս է ոլորտում նրանց դերի քննարկումը։ Բանակում և ռազմական այլ հաստատություններում ներգրավված կանանց դերի մասին կարծրատիպային և մասկուլին պատկերացումները արմատացած են հայաստանյան մշակույթում և մեր օրերում լրացուցիչ լեգիտիմություն են ստանում մեդիայի միջոցով։ Կանգ առնենք, մասնավորապես, Հանրային հեռուստաընկերությամբ հեռարձակվող «Զինուժ»^[13] հաղորդման՝ կանանց մասին պատմող ռեպորտաժների վրա, որոնք խրախուսում են բանակում կանանց ներգրավվածությունը։ Յուրաքանչյուր հաղորդման մեջ կանայք պատմում են զինվորագրվելու իրենց դրդապատճառների և դժվարությունների մասին, անդրադառնում են ընտանիքի պատմությանը, փորձին, ծառայակից տղամարդկանց հետ հարաբերությունների, հիերարխիայի և հավասարության հարցերին։

Ոչ մի բանով աղջիկ զինծառայողը չի տարբերվում տղամարդուց, քանի որ բոլորս էլ հավասար ենք․ մարզում անում ենք հավասար պայմաններում, կրակայիններն անցնում ենք հավասար պայմաններում, մարտական պատրաստվածությունն անցնում է հավասար պայմաններում^[14]։

Բանակում ծառայելու համատեքստում լրացուցիչ նշանակալիություն է տրվում կանանց՝ ուսումը գերազանցությամբ ավարտելուն, բանակում լինելու իրենց իրավունքի համար պայքարին։ Հաճախ ռազմական ոլորտում կանանց ներգրավմանը հաղորդվում է արտառոցության և յուրահատկության այնպիսի մի շերտ, որն է՛լ ավելի կմեծացնի հարցի հանրային հավանությունը։ Կանայք բնութագրվում, ինչպես նաև իրենք են իրենց հաճախ ներկայացնում որպես «ոչ սովորական», «յուրահատուկ», կանանց համար սահմանված սոցիալական դերերից դուրս։

[Կին զինծառայող] Որ իրենք [տղամարդիկ] էլ իմանան, տեսնեն ու, չգիտեմ, վախենան։ Իրենց երևի թե ավելի վատ կզգան, որ աղջիկն է պահպանում իր սահմանը։ [Լրագրող] Բայց ոչ սովորական աղջիկը։ [Կին զինծառայող] Դե հա, ես էլ եմ համաձայն, որ ոչ սովորական^[15]։

Ռազմական ոլորտում կանանց գոյության փաստը մշտապես հիմնավորվելու և «ապացուցվելու» կարիք ունի․ առնական հատկանիշերն ավելի արժեքավոր են սոցիալական միջավայրում, ուստի կանայք հայրիշխանական համակարգում պետք է շարունակաբար ապացուցեն իրենց կարևորությունը, օրինակ՝ ծառայեն տղամարդկանց հավասար։ Այս համատեքստում ռազմական վարժանքներին կանանց մասնակցությունը մեկնաբանվում է որպես նվիրվածություն և հետևողականություն, ինչպես նաև պատասխանատու ներգրավվածություն։ Կարևոր է նաև նկատել, որ կանանց վերագրվում է  բանակում տղամարդկանց զգոնությունն ապահովողի դերը։

Մեր երկրի սահմանները պետք է պահել՝ լինի կին, թե տղամարդ։ Կան կարծրատիպեր, ես չեմ հանդիպել, բայց փորձում եմ կոտրել։ Ծառայությունը հավասար է բոլորիս համար։ Իմ անձնակազմում տարբերություն չեն դնում, բոլորս կատարում ենք նույն ծառայությունը։ Ես կարծում եմ, որ կանայք պետք է ծառայեն, քանի որ տղամարդու կողքին, երբ կինը ծառայում է, զինծառայողներն ավելի պատասխանատվությամբ են մոտենում յուրաքանչյուր հարցի, ավելի զգոն են, ավելի կարգապահ են^[16]։

Ռազմական ոլորտում կանանց դերը տղամարդ զինվորների ու սպաների աջակից-ոգևորիչը լինելն է։ Սա դեռևս 20-րդ դարում պատերազմի և խաղաղության հարցերը քննող կին գործիչների դիրքորոշումն էր․ «Պատերազմի ժամանակ կինը պետք է ծառայի պատերազմի օրակարգին» (Խալաթյան, 2022)։ Կինը եկել է ամբողջացնելու տղամարդակենտրոն համակարգում թափուր մնացած դերեր։ Տղամարդակենտրոնության մասին պատկերացումները, մասնավորապես՝ տղամարդաստեղծ ռազմի ոլորտում նեցուկ կնոջ դերի մասին ընկալումը, հաճախ ձևակերպվում և վերարտադրվում է կին զինվորականների կողմից իբրև բնատուր։

Մենք թիկունք ենք տղաներին ու միշտ պետք է լինենք։ Պետք է կարողանանք էնտեղ ներկա գտնվել, ամեն ինչով փորձենք օգնել, թեկուզ ամենաչնչին՝ առաջին բուժօգնությամբ։

Հիմա ավելի, քան երբևէ կանանց ներկայությունը ոչ միայն անհրաժեշտ, այլ նաև ոգևորիչ է^[17]:

Մարտի 8-ին և ապրիլի 7-ին տարբեր ռեպորտաժներում կարելի է տեսնել կին զինծառայողների, որոնց նվիրում են ծաղիկներ, գովերգում տղամարդկանց կողքին լինելու նրանց «առանձնահատուկ» դերը։ Կանխորոշված դերի սահմաններում, այդուհանդերձ, կին զինծառայողները էական ջանք են թափում ընդունելի դառնալու համար՝ չհավակնելով, սակայն, հավասարության։

Միայն եզակի դեպքերում ենք հանդիպում կին զինծառայողների, որոնք մեդիայում քննադատում են բանակը կամ բարձրաձայնում են այս կամ այն խնդիրը։

Նախ պետք է ընդունվել զինվորների կողմից որպես հրամանատար, հետո՝ քո գործընկերների՝ մյուս սպաների և, հատկապես, վերադասի կողմից՝ որպես սպա, ոչ թե որպես ուղղակի կին։ ․․․Ամենապարզ օրինակը կլինի այն, որ երբ ցանկացած պահի պետք էր լինում վաշտի հրամանատարին փոխարինել, առաջնահերթությունըԱ տրվում էր ոչ թե կանոնակարգմամբ նախատեսված կարգով առաջին դասակի հրամանատարին, հետո՝ երկրորդ դասակի հրամանատարին, այլ տղամարդու։ Եթե բոլոր տղամարդիկ արձակուրդում էին կամ գործուղման, այդ ժամանակ նոր ես էի դառնում վաշտի հրամանատարի պատասխանատուն։ Համեստություն չանեմ, հաշվի չէին առնվում իմ էդքան տարիների փորձն ու ստացած կրթությունները (տարբեր երկրներում), բավարարում էին, նույնիսկ ինչ-որ տեղ ոմանց նկատմամբ առավել էին, բայց եթե համեմատության պահն էր գալիս, ու ինչ-որ մեկը պետք է ընտրվեր, ընտրվում էր արական սեռի ներկայացուցիչը^[18]։

«Զինուժի» հրապարակած նյութերում երբևէ չի խոսվում կանանց նկատմամբ համակարգային խտրականության դեպքերի և մարտահրավերների մասին, բայց այն մշակութային կոդերը, որոնք ներկայացվում են այդ ռեպորտաժներում, հուշում են դրանց անխուսափելի առկայության մասին։ Խտրական վերաբերմունքի և համակարգային խնդիրների մասին ավելի մանրամասն անդրադարձ կա «Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի» հետազոտության մեջ^[19], որոնք վերաբերում են ռազմական ոլորտում կանանց առաջխաղացման, սպայական կոչում ստանալու, բարձր պաշտոններում ներկայացվելու խոչընդոտներին, հասարակության կարծրատիպային վերաբերմունքին, զինվորական հագուստին և այլն։

Տիրապետող հայրիշխանական մշակույթում կանայք իրենք հաճախ վերարտադրում են ռազմական ոլորտի կանանց մասին տղամարդաստեղծ, կարծրատիպային ըմբռնումները՝ առանձնացնելով, օրինակ, կանացի և ոչ կանացի զինվորական մասնագիտությունները, տղամարդու ներշնչանքը և նրան մեղմողը լինելու կնոջ կոչումը և այլն։

Մտածում եմ, որ զինվորական որոշ մասնագիտություններ կան, որոնք աղջկան ոչ այդքան սազական են և ոչ այդքան հարմար, դրա համար ես ընտրել եմ ՀՕՊ-ը։ Ենթակայության տակ լինելու են նաև տղաներ։ Ինձ թվում է՝ նրանց հետ աշխատելը հեշտ կստացվի, քանի որ այս չորս տարիների ընթացքում փորձ ես ձեռք բերում, ճանաչում ես տարբեր բնավորությունների տեր տղաների։ Ուսման ընթացքում խոչընդոտներ շատ չեն եղել, որոշ դժվարություններ էլ հաղթահարվել են կուրսանտ տղաների օգնությամբ, որոնց ուշադրության կենտրոնում մենք մշտապես ենք։ Տղաներն իրենք են ստիպում, որ մենք մնանք, այսպես ասած, նուրբ և չկորցնենք մեր կանացիության գծերը^[20]։

Հասարակության սպասումները կանանցից՝ նաև ռազմական ոլորտում ներգրավված կանանցից, շրջանակվում են սոցիալական միջավայրերում նրանց տրված դերերով՝ ընտանիքում որպես մայր, կին, քույր, երեխաների դաստիարակ, տղամարդուն՝  հայրենիքի պաշտպանին նեցուկ։ Ռազմական ոլորտի կանանց մասին խոսելիս կիրառվում են «կին զինծառայող», «բանակի գեղեցիկ սեռի ներկայացուցիչներ», «հայ կին», «հայուհի» ձևակերպումները՝ խտացնելով ազգայինի և պաթետիկի տարրերը։

Մայր, կին, դուստր, մինչև անգամ հայրենիքի պաշտպան․ իրեն բաժին հասած բոլոր դերերում հայ կինը մշտապես պահողի ու պահպանողի իր դիրքերում է, անդավաճան սիրո ու անըստգյուտ նվիրումի բացարձակ մարմնացում է հայ կինը։ Ազգի տեսակի կրողն ու փոխանցողը։ Ազգային պայքարի օրերին էլ կանայք այնտեղ էին, ուր ամենից շատ իրենց կարիքն ունեին։ Նրանք հայրենիքի պաշտպանի կողքին էին։ Հայ կինը մայր է, որ պայքարի էր ոգեկոչում իր մինուճարին, կին է, որ սպասումը սրտում՝ քողարկման ցանցի մանրաթելերի մեջ սերն ու օրհնանքն էր հյուսում, որ պիտի հասներ առաջնագիծ ու պահպաներ իր ամենաթանկին։ Հայուհին կին է, որ զօր ու գիշեր աղոթում էր եղբոր, ամուսնու, սիրած տղայի, որդու՝ հաղթանակով վերադարձի համար։ Եվ այո՛, կանայք, որոնք իրենց մասնագիտական ու ծառայողական պարտքն էին կատարում հայրենիքի պաշտպանի կողքին՝ համազգեստը հագին մարտի դաշտում, ստորգետնյա վիրահատարաններում, թիկունքում^[21]։

Կանայք, որոնք ներգրավված են ռազմական գործում, մեդիայում նկարագրվում են որպես բացառիկ անձնվեր, քանի որ ազգային շահը գերադասում են ընտանեկան կյանքից։ Բանակի և ընտանիքի ինստիտուտների միջև համեմատությունը տարածված է ռազմական ոլորտի կանանց մասին դիսկուրսում։ Կանայք դառնում են յուրահատուկ, երբ կնոջ և մոր սոցիալական դերերից բացի հանձն են առնում նաև բանակում ծառայելու «հայրենանվեր» գործը։

Զինվորական լինելը, սակայն, հավելյալ սոցիալական պարտականություն ու դեր է կանանց համար, այն չի կարող փոխարինել կամ վտանգել կանանց «ներընտանեկան» դերը։ Կանայք պետք է ապացուցեն առնականություն դրսևորելու կարողությունները՝ առանց դուրս գալու կանացիության մասին տիրապետող հանրային և մշակութային պատկերացումներից․ ընտանեկան պարտականությունների բեռը շարունակում է մնալ կնոջ ուսերին։

Կնոջ համար միշտ էլ ծառայությունը լինում է դժվար, քանի որ, բացի ծառայությունից, տանն էլ է ծառայում։ Ամեն դեպքում կանայք հաղթահարում են այդ խնդիրները։ Հայրենիքի պաշտպանությունը յուրաքանչյուրիս սուրբ գործն է^[23]։

Նման օրինակներում նկատում ենք, թե ինչպես են հարաբերվում, մի կողմից, կնոջ սոցիալական դերի մասին պահպանողական, մյուս կողմից՝ ռազմի ոլորտում կանանց ներգրավվածությունը բարձրացնելուն ուղղված իբրև թե պրոգրեսիվ դիսկուրսները։ Ընտանիքի սպասարկողի դերը կնոջից վերցված չէ․ դրան ավելանում է հայրենիքին ծառայելու «հնարավորությունը»։ Միաժամանակ այդ երկուսը փոխհարաբերելու կարիք է առաջանում։

Կինը բանակում զսպիչ դեր կարող է ունենալ, կարող է մայրական գորովի, ջերմության մթնոլորտ ստեղծել։ Կանանց ուզում եմ մաղթել, որ լինեն ավելի տոկուն, համբերատար, որովհետև կնոջ պարագայում կարծես թե երկու ֆրոնտ է․ ես ասում էի՝ ես ժամը 6-ից հետո գնում եմ իմ մյուս բանակը, որովհետև իմ մյուս կռիվը ընտանիքում էր՝ երեխաներ, ամուսին, հոգսեր^[25]։

Այսպիսով՝ կանանց՝ ռազմական ոլորտում այս կամ այն դերի ստանձնումը շրջանակվում է տղամարդկանց պատկերացումներով և ակնկալիքներով։ Լայն իմաստով՝ հարցի առանցքը ներընտանեկան «կանացի» գործառույթների արտապատկերումն է բանակում։ Գերիշխող ըմբռնումն այն է, որ կանայք պետք է ծառայեն բանակում, սակայն որոշումների կայացման աստիճանակարգության մեջ չզբաղեցնեն էական դիրք, չմոռանան ընտանիքի սպասարկուի և առնական տղաներ դաստիարակելու «կանացի» սոցիալական դերերի մասին։

Մտահոգությունների և հնարավորությունների հատումները

Բանակում կանանց ներգրավման քաղաքականության ուսումնասիրությունը դուրս է բերում վերջին տարիներին դրա՝ հանրության հետ հաղորդակցման ձևերի փոփոխությունը։  

Եթե առաջ սրա մասին խոսակցություններ լսում էի միայն կոնֆերանս-սրահներում, կամաց-կամաց սկսեցի նկատել էկրաններին, զգացի սրա հետ կապված խոսույթի փոփոխությունը, որովհետև եթե առաջ դա կոնֆերանս-սրահում ուղղակի քննարկման թեմա էր դառնում, հիմա Հանրայինով հստակ ձևակերպված մոտեցումներ կան, որոնք կոմունիկացվում են հասարակությանը:

Քաղաքացիական հասարակություն, կին գործիչ

Քաղաքականության շուրջ քննարկումները թե՛ պետական, թե՛ քաղաքացիական հասարակության դաշտում ուղեկցվում են ոլորտի զարգացման հնարավորությունների մատնանշմամբ։ Քաղաքականության բացերի և խնդիրների մասին հոդավորումներ ևս կան, սակայն տպավորություն է, թե կանանց՝ ռազմական ոլորտում ներգրավելու քաղաքականության շուրջ քննադատությունը պարփակված է նեղ շրջանակում և մարգինալ է։ Ավելին՝ այդ նեղ շրջանակից հնչող քննադատությունը մեծապես արդեն իսկ առկա և սպասվելիք խնդիրների մասին է, որոնք հիմնականում կազմակերպական բնույթի են, և ցավալիորեն առնչություն չունեն կանանց ռազմականացման քաղաքականության ֆեմինիստական մոտեցումների հետ։

Խնդիրը, ըստ էության, ուսումնասիրված չէ ո՛չ քաղաքականություն մշակողների, ո՛չ հանրային կառույցների, ո՛չ կանանց հիմնախնդիրներով զբաղվող քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչների կողմից, ինչն էլ իր հերթին նեղացնում է քննադատության դաշտն ու առարկայական խոսակցությունները ներդրվող քաղաքականության շուրջ։

Ես շատ կուզեի նաև, որ կանանց խմբերը շատ պրոակտիվ հասկանային նաև դրական կողմերը, այսպես ասած՝ համընդգրկուն։ Որովհետև զուգարանի հարցից այն կողմ չէինք կարողանում գնալ խնդրի քննարկման ժամանակ՝ կանանց հիգիենա և այլն։ Բայց չէ՞ որ ո՛չ այդտեղից սկսվում է, ո՛չ էլ այդտեղ վերջանում է կանանց՝ զինվորականության մեջ ներգրավելը։ Ու էդ էր իմ հիմնական խնդիրը, որ այն բազմաշերտ քննարկում չէր, տարբեր տեսանկյուններից նայվող խնդիր չէր, ու չկային էդ մարդիկ, որոնք ուսումնասիրած լինեին դա։

Քաղաքացիական հասարակություն, կին գործիչ

Մեր զրույցները կանանց հարցերով զբաղվող քաղհասարակության ներկայացուցիչների հետ ցույց են տալիս, որ վերջիններիս հիմնական քննադատության առարկան ոչ այնքան ֆեմինիստական հայացքի ներքո հայրիշխանական համակարգում կանանց՝ նոր թափով ներգրավելու միտումն է, որքան այդ քաղաքականությունը գործադրողների կարողությունը այն հանրության հետ հաղորդակցելու, հասարակությանը և պետական կառույցներին նախապատրաստելու տեսանկյուններից։ Միաժամանակ նրանք մատնանշում են, որ կանայք դեռևս չեն հաջողում ձևակերպել զինվորականության առնչությամբ սեփական կարիքները և խնդիրները։

Հատկապես զինվորական կանայք տեքստեր էին արտաբերում, որ դա պետք է, բայց մենք պետք է ունենանք հարմարություններ և այլն։ Այսինքն՝ իրենց ընկալումը էդ պրիմիտիվիզմի մեջ էր տեղավորվում։ Բայց տղամարդիկ լուրջ հարցեր էին առաջ քաշում, որ՝ ինչպես են այդ հարաբերությունները կարգավորվելու, ոնց է իրեն զգալու տղամարդը, կինը։ Այսինքն՝ նրանց համար գոնե էդ հարցերն ավելի հստակ էին։

Քաղաքացիական հասարակություն, կին գործիչ

Հարցազրույցների մասնակիցներն առանձնացնում են նաև «պետություն-քաղհասարակություն-հանրություն» հաղորդակցման խնդիրներն ու թերացումները՝ համարելով, որ քաղաքացիական հասարակությունն էլ կարող է իր աջակցությունն ունենալ պետությանը քաղաքականության մշակմանն ու հաղորդակցմանն առնչվող հարցերում։

Մեր զրույցներից ստացած ընդհանրական տպավորությունն ամփոփվում է դրանցից մեկի ժամանակ ձևակերպված «կանանց մուտքը բանակ նոր հմտություններ կբերի ռազմական համակարգին» մտքում, որը, ըստ էության, վերարտադրում է կանանց բնորոշ որոշակի հատկանիշերի մասին մշակութային և սոցիալական պատկերացումները և հիմնվում է լիբերալ ֆեմինիստական մոտեցման վրա։ Նման ըմբռնումները լայնորեն ներկայացված են մեդիայում, հատկապես՝ իբրև բանակի և անվտանգային ոլորտի փորձագետ ներկայացվող շրջանակների խոսքում։ Չնայած այն հանգամանքին, որ մեդիա փորձագետները մատնանշում են կանանց՝ զինվորական ծառայության մեջ ներգրավելու հնարավոր ռիսկերը, չեն հարցադրում քաղաքականության ներդրումն ինքնին և քննադատությունը ձևակերպում են պետական շահի գերակայության լույսի ներքո։

Այդ «պիտի» ու «պարտադիր» բառերը այս պահին ես չեմ ընդունում։ Ես գտնում եմ, որ Հաաստանի նման անվտանգային խնդիրներ ունեցող պետության համար շատ կարևոր է, որ բոլորը ծառայեն, այդ թվում՝ կանայք։ Սակայն դա չպետք է դիտել պարզունակ, մեխանիկական քանակական տեսանկյունից։ Դա պետք է լինի որակական փոփոխություն և պետք է դիտարկվի պաշտպանական բարեփոխումների ընդհանուր համատեքստում, ոչ թե որպես կոսմետիկ գործողություն։ Կանանց համար պետք է ապահովվեն մի շարք պայմաններ, կարգավորումներ՝ իրավական, տեխնիկական, ենթակառուցվածքային, հոգեբանական, և չեմ կարծում, որ այս պահին մեր բանակը դրան պատրաստ է։ Իհարկե, կանանց ներկայությունը կարող է նաև դրական ազդեցություն գործել նույն այդ բարոյահոգեբանական մթնոլորտի վրա, սակայն եթե դա արվի վաղաժամկետ՝ առանց հիմքեր ստեղծելու, կարող է հակառակ ազդեցությունը գործել։ Այնպես պետք է իրագործել, որ գաղափարը չվարկաբեկվի։ Տեսականորեն ճիշտ գաղափար է, և դա պետք է դիտարկել նաև քաղաքացիական պաշտպանության անհրաժեշտության համատեքստում, քանի որ ես գտնում եմ, որ մեր ամբողջ ազգը պետք է անցնի քաղաքացիական պաշտպանության որոշակի պատրաստություն^[26]։

Եվրոպայի խորհրդի Հայաստանի գրասենյակը Հայաստանում այդպիսի ծրագիր էր անում՝ կանանց ներգրավումը ԶՈՒ-ում, համագործակցում էր ՊՆ-ի հետ։ Ես դրական եմ վերաբերվում, բայց չեմ գտնում, որ կանանց պետք է միանգամից տանեն ու ներգրավեն։ Պետք է փոխեն բանակի մթնոլորտը, որ հնարավոր լինի կանանց ներգրավել։ Դրական եմ համարում այն առումով, որ կանանց ներգրավվածությունն ի սկզբանե կփոխի բանակի մթնոլորտը՝ բռի, կրիմինալ։ Ուղղակի նաև մտածում ես՝ էդ մթնոլորտում կարո՞ղ է կանայք թիրախավորվեն։ Պատերազմի ժամանակ կին զինծառայողը 40 օր հերթափոխից չէր իջել, շատ էր ուզում հանձներ, գնար։ Կին է, պետք է լողանա, հիգիենա է, շատ տառապում էր, զանգում էր։ Ասում էի՝ պատերազմ է, դու էդտեղ պետք է լեզու գտնես, մի կերպ իջնես^[27]։

Լիբերալ ֆեմինիզմը պնդում է, որ կանայք կարող են բանակային միջավայրը նվազ հիերարխիկ, կարեկցող ու հոգատար դարձնել՝ ի վերջո փոխակերպելով այն ու դարձնելով ժամանակակից աշխարհին ավելի մոտ (Stiehm, 1989, 1996)։ Այս մոտեցումը ենթադրում է, որ կանայք իրենց բնույթով ավելի հոգատար են, առավել քիչ են հակված ավտորիտար վարքի, ինչը կարող է դրական ազդեցություն ունենալ բանակի վրա։

Մեր զրույցները բացահայտում են կանանց՝ զինվորական ծառայության անցնելու ճանապարհին հանդիպող խնդիրները, որոնք կենցաղայինից մինչև կին-տղամարդ փոխհարաբերությունների ու հանրորեն ընդունված կարգուձևի շրջանակում են։

Ավելին՝ փորձագետները  բանակի խնդիրները թվարկելիս պարբերաբար վերադառնում են փակ համակարգերում և հաստատություններում բռնության տարածվածությանը և կանանց՝ բանակում ընդգրկվելու քաղաքականության խնդիրների շարքին ավելացնում արդեն իսկ առկա համակարգային խնդիրները։

Մենք շատ լավ գիտենք, թե բանակն ինչու է դառնում արատավոր, որովհետև այն փակ տարածք է, որտեղ մարդուն վերցնում, կտրում են իր միջավայրից, վախեցնում, ստրկացնում են, դարձնում հիերարխիկ համակարգի մի մասը, ու նույն ժամանակ այդ համակարգի վերևում կանգնած անձինք կամաց-կամաց իրենց անպատժելիության ու ամենաթողության մթնոլորտում դառնում են ուղղակի քրեածին տարրեր^[28]։

Բանակի համակարգային խնդիրները տարիներ շարունակ կոծկվել են, դրանք երբևէ մեդիայում լայն քննարկման առարկա չեն եղել․ միայն շատ խիզախներն են հանդգնել հանրայնորեն քննադատել բանակը՝ պիտակավորվելով որպես «դավաճաններ»^[29]։ Թեև Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմից հետո հանրությունն ավելի անկաշկանդ սկսեց խոսել բանակի խնդիրների, բանակի՝ իբրև վտանգավոր, մահաբեր կառույցի մասին (Խալաթյան, Մանուսյան, Մարգարյան, 2023), բանակում խաղաղ պայմաններում զինվորների սպանության դեպքերի բացահայտումները, սպանվածների ընտանիքի անդամների, հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների բողոքի պայքարները լուսանցքում մնացած իրողություն են․ այս հարցերն այլևս հանրային բողոք և մոբիլիզացիա առաջ չեն բերում։

Բանակի՝ որպես փակ հիերարխիկ ինստիտուտի համակարգային խնդիրների լուծման բացակայության պայմաններում կանանց՝ ռազմի ոլորտում ներգրավելու հարցը խոր մտահոգություններ է առաջ բերում։ Ռազմական ոլորտը՝ իբրև համակարգային բռնության և ուժի գործադրման ինստիտուտ, է՛լ ավելի մեծ չափով է ճնշում կանանց։ Այլ երկրների օրինակները և հետազոտությունները ևս փաստում են, որ զինված ուժերում ամենամեծ մարտահրավերը կանանց նկատմամբ բռնությունն է^[30]։

Ուղղակի խնդիրներ կան, որ չենք էլ կարող կանխատեսել՝ բռնություն և այլն։ Բնականաբար պետք է նախապես հնարավորինս զերծ միջավայր ստեղծել այդ ամենից։ Ես շատ տեխնիկական հարցերի մասին եմ մտածել, օրինակ՝ երեխան հիվանդանում է, մայրն ուզելու է մնալ տանը, ու այստեղ սկսվելու է երկրորդ քննադատությունների շղթան․ բա կին է, բա որ ասում էինք՝ չի ստացվի և այլն։ Ես դրա համար եմ ասում, գուցե պետք չի, որ ինքը բացակայի աշխատանքից, գուցե զորանոցներում, եթե սահմանամերձ չի, պետք է լինեն ընտանիքներով, ինչպես տղամարդիկ են լինում։

Կառավարության կին ներկայացուցիչ

Մեդիա դիսկուրսի վերլուծությունը, ինչպես նաև մեր զրույցները քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչների հետ, թույլ են տալիս ասել, որ կանանց՝ ռազմական ոլորտում ներգրավելը քննարկվում և քննադատվում է մեծապես կանանց արդյունավետ ծառայության համար պայմանների ստեղծման տեսանկյունից․ հիգիենային առնչվող հարցերից մինչև վերարտադրողական իրավունք և երեխաների խնամք և այլն։

Մենք չպիտի բացառենք էնտեղ կնոջ մայրանալու հնարավորությունը, ու ինքն ընտրի՝ կա՛մ ծառայելու է ԶՈՒ-ում, կա՛մ մայրանալու է, որովհետև եթե ինքն ունեցավ փոքր երեխա և ծառայողական պարտականությունները կատարելիս եղավ, պետք է ունենա իրեն կից սենյակ, որտեղ նաև երեխային խնամելու ենթակառուցվածք կլինի։

 Կառավարության կին ներկայացուցիչ

Թեև այս հարցերի շուրջ կա որոշակի հանրային-քաղաքական դիսկուրս, սակայն դրանց լուծման առարկայական քաղաքականությունները և մոտեցումները բացակայում են։ Զուգահեռաբար առաջ են գալիս հանրային մտածողությամբ և կարծրատիպային ընկալումներով պայմանավորված խնդիրները, որոնք առնչվում են ռազմական հիերարխիկ համակարգում կին-տղամարդ փոխհարաբերություններին, աշխատանքի բաժանմանը, ծառայության ընթացքում կանանց «պաշտպանելու» տղամարդկային ընդունված նորմերին, կանանց անվտանգ զգալուն, անառողջ մրցակցությանը։ Ռազմական համակարգը ձևավորվել ու գործում է իբրև առնականության գերակայության համակարգ՝ չնայած կանանց այս կամ այն չափով ներգրավվածությանը։ Այն պարագայում, երբ բանակում ծառայելը մեծապես ըմբռնվում է իբրև «տղամարդ դառնալու» հնարավորություն, ռազմի ոլորտում^[31] կանանց ներգրավումը լրացուցիչ շերտեր է առաջ բերում բանակային կյանքում կանանց դերի և կերպարի կարծրատիպային ընկալումների խորացման, տղամարդկանց հետ փոխհարաբերությունների կազմակերպման բարդությունների շուրջ։

Ակնհայտ է, որ Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմը, բանակի հանդեպ վստահության նվազումը և բանակի՝ իբրև պաշտպանության հենարանի խարխլված կերպարն են հնարավոր դարձրել կանանց՝ ռազմական համակարգում ընդգրկվածությունը մեծացնելու քաղաքականության ակտիվ խմորումը։ Մեր զրույցները և մեդիա վերլուծությունը միաժամանակ ակներև են դարձնում, որ հանրային տեսանելի դիսկուրսում գերակա է ռազմական ոլորտում կանանց ներգրավման դրական վերաբերմունք, որի հիմքում լիբերալ ֆեմինիզմի այն թեզն է, որ կանանց համար փակ համակարգեր չպետք է լինեն, իսկ բանակը կանանց իրավունքների իրացման նոր միջավայր կարող է դառնալ։

Ավելին՝ կա ընկալում, որ ռազմական ոլորտում կանանց ներգրավումը մարտահրավեր է տղամարդկանց գերիշխանությանը և տղամարդկային տարածքը «զբաղեցնելու» հնարավորություն։

Պրոֆեսիոնալ բանակում ներգրավումը ունի նաև սոցիալական շերտ։ Թերևս չափազանցություն չի լինի պնդել, որ մեծ մասամբ պայմանագրային ծառայությանն անդամագրվելու հիմքում անհատի և նրա ընտանիքի սոցիալ-տնտեսական դրությունը բարելավելու միտումն է, իսկ հաճախ նաև՝ աղքատությունը հաղթահարելու հնարավորություն (Խալաթյան, Մանուսյան (խմբ․), Մարգարյան, 2023)։ Ռազմական համակարգում ներգրավված/ող կանանց համար ևս մոտիվացիան հաճախ բանակում ընտանիքի անդամի ներկայությունն է կամ սոցիակալան վատթար դրությունը։ Ցավալիորեն, սակայն, կանանց՝ բանակում կամավոր-պարտադիր զինվորագրության քննարկումներում լուսանցքում է մնում հարցի սոցիալ-տնտեսական ասպեկտը։ Հազվադեպ հնչում են մտահոգություններ այն խնդրի շուրջ, թե սոցիալ-տնտեսական ինչ հնարավոր ազդեցություն կարող են նման ծրագրերն ունենալ սոցիալապես անապահով ընտանիքների կանանց համար։

Սոցիալապես անապահով ընտանիքներում կատարվողին ես նայում եմ որպես սարսափելի երևույթ, որովհետև հարսներին ստիպում են երեխա ունենալ, որպեսզի իրենց վարկերը փակեն կամ սոցիալական ինչ-որ հարց լուծեն։ Այս որոշումը ևս մեկ նմանօրինակ միջոց է լինելու, ու շատ լուրջ է պետք հետևել, թե արդյոք մարդիկ դա անում են կամավո՞ր, թե՞ սոցիալական վիճակից դրդված, թե՞ ընտանիքի անդամների ճնշման տակ։ Այսինքն՝ այստեղ սոցիալական վիճակը լուրջ դերակատարում է ունենալու…^[32]։

Նախագիծը քննադատում են նաև հակամիլիտարիստական ֆեմինիստական գաղափարախոսության կրողները, որոնք քննարկում են, որ ռազմական պատրաստությունը հիմնված է թշնամու կերպարի ամրապնդման վրա, որտեղ հաճախ օգտագործվում են կնատյաց հռետորաբանություն ու պատկերներ, հետևաբար թշնամու կանացի կերպարը արդեն խտրականություն է կին զինծառայողների հանդեպ, ուստի պարարտ հող է սեռական բռնության համար^[33]։ Առհասարակ հակամիլիտարիստական խմբերը սին են համարում ակնկալիքը, որ կանայք կարող են փոխել բանակի միջավայրը, քանի որ ռազմական ոլորտն իր բնույթով հիմնված է առնականացված և բռնությունը խրախուսող կառուցվածքների և հարաբերությունների վրա։ Նրանք խնդրականացնում են առնականությունն ու բռնությունն առհասարակ, հետևաբար նաև՝ պետության կողմից օրինականացված բռնության իրագործումը (Enloe, 2007; Cockburn 2007; MacKenzie, 2013)։ Եզակի, բայց հակամիլիտարիստական ձայներ տեսնում ենք նաև տեղական դիսկուրսում^[34], հիմնականում ակտիվիստների շրջանում, որոնք փաստում են, որ կանանց ներգրավումը բանակում չի բերում կանանց իրավահավասարություն, քանի որ կանայք չեն կարող լինել տղամարդկանց հավասար ռազմական ոլորտում։ Հակամիլիտարիստական ֆեմինիստ հեղինակները նշում են, որ խտրականության չենթարկվելու համար կանայք պետք է ավելի մեծ ջանք գործադրեն ռազմական ոլորտում, ինչն արդեն հակասում է հավասարության խոսույթին։ Իսկ իրենց բավարար «առնական» լինելու կարողությունը ապացուցելուց հետո կանայք, այնուամենայնիվ, հաճախ դուրս են մնում ռազմական ակտիվ գործողություններից, հետևաբար դուրս են մնում առաջխաղացման մրցակցությունից։

Ամփոփում

Կանանց կամավոր հիմունքներով պարտադիր զինծառայության քաղաքականության և դրա շուրջ հանրային սահմանափակ դիսկուրսի վերլուծությունը, ինչպես նաև քաղաքացիական հասարակության որոշ ներկայացուցիչների հետ մեր զրույցները երևան են բերում հարցեր և ընկալումներ, որոնք գլխավորապես ձևակերպված են իշխանությունների կողմից և վերարտադրվում են մեդիայի միջոցով։ Գերիշխող դիսկուրսը պահպանողական է և խտրական կանանց նկատմամբ, նույնիսկ երբ փորձում է ռազմի ոլորտում ջատագովել հավասար իրավունքներ և հնարավորություններ նրանց համար։ Այն վերարտադրում է հայրիշխանական պատկերացումները կանանց սոցիալական դերի մասին՝ որպես մայր, քույր, կին։

Կանանց զինվորագրման քաղաքականության մասին զրույցներում և անգամ դրա քննադատության մեջ շեշտադրվում են ոչ թե ուժային հայրիշխանական համակարգը և դրա միջավայրը փոխելու, խտրականությունը նվազեցնելու կարևորությունը, այլ ակնկալիքը, որ կանայք իրենց «կանացիությամբ» կգան և կմեղմեն բանակային փակ ու աստիճանակարգային համակարգը։ Զինվորական կանայք ևս հաճախ խոսում են ոչ թե իրենց միջավայրը փոխելու կարողության, այլ իրենց միջավայրին հարմարվելու, սովորելու անհրաժեշտ կարողության մասին։ Այս տեսանկյունից կանայք դառնում են կանանց մասին կարծրատիպերի վերարտադրողն ու հաստատողը, քանի որ կրկնում են հանրային լեգիտիմություն ունեցող ըմբռնումները, որոնք այնքան գերիշխող են, որ հաճախ սահմանադրում են այդ կանանց մտածողությունը։

Կանանց՝ բանակում ներգրավելու քաղաքականության ջատագովությունը նրանց չի ազատում սոցիալապես ընդունելի «կանացի» դերերից։ Վերջինս միայն ավելացնում է նոր սոցիալական դեր՝ տղամարդ զինվորականների սատարը և աջակիցը լինելու առումով։ Խոսույթում այս երկու դերերը իրար չեն հակասում, ընդհակառակը, էսենցիալիստական մտածողության նույն ծիրում են. ենթադրվում է, որ ի ծնե հոգատար, մայրական հատկանիշերով օժտված կանայք այդ հատկանիշերը կբերեն նաև բանակ և կսպասարկեն տղամարդկանց սիրո և հոգատարության կարիքները։

Հանրային-քաղաքական քննարկումներում բանակում կանանց իրավահավասարությունը և առաջխաղացումը ջատագովող լիբերալ դիսկուրսը կարող ենք ըմբռնել իբրև այլընտրանքային, թեև այն չի խնդրականացնում զինվորական ոլորտի բռնի և առնականացված էությունն ու տրամաբանությունը։ Միաժամանակ, լիբերալ դիսկուրսը ելնում է պետական շահի գերակայության մտածողությունից, հետևաբար գործիքայնացնում է կանանց դերն այս գործում։ Ըստ էության՝ լիբերալ մտածողությամբ քաղաքացիական հասարակության անդամները թեև մատնանշում են առանձին խնդիրներ, առաջարկում դրանց լուծումներ, սակայն նույնպես աջակցում են պետական այս ծրագրի ներդրմանը։

Կանանց զինվորագրմանը և ռազմականացմանը դեմ ձայները սակավ են։ Դրանք եզակի ձայներ են, որոնք հանրային լայն աջակցություն չունեն։ Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմից հետո Հայաստանում ստեղծված անվտանգային խաթարված դրությունը օրակարգային է դարձրել զինված ուժերի ոլորտում փոփոխությունների անհրաժեշտությունն ու հրամայականը։ Այս տեսանկյունից ոլորտում իրականացված փոփոխությունների մեծ մասը՝ ռազմական բյուջեի ավելացումը, կանանց կամավոր պարտադիր զինծառայության ներդրումը, վարժական հավաքներից խուսափելու քրեականացումը, լայն իմաստով դրական արձագանք են ստանում հանրային լայն շերտերի կողմից։ Ավելին՝ Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմին հաջորդող ժամանակահատվածում բանակը քննադատելու և խաղաղության դիսկուրսը առաջ մղելու հնարավորության պատուհանը կարճ ժամանակ անց փակվեց․ քննադատության տարածքը գնալով նեղացավ և կրճատվեց։ Հակամիլիտարիստական դիսկուրսը ցայսօր էլ հանրային-քաղաքական քննարկումների լուսանցքում է, մինչդեռ այն ունակ է խնդրականացնելու բանակն իբրև հայրիշխանական համակարգ, որ հիմնված է ուժեղի և թույլի գերիշխանական հարաբերությունների տրամաբանության և բռնության վրա։ Կանանց զանգվածային ներգրավումն ուժային համակարգում ոչ թե հավասարության և հնարավորությունների, այլ առկա խնդիրների վերարտադրման և կանանց նկատմամբ խտրականության և տարաբնույթ բռնությունների նոր միջավայր է դառնալու։

Օգտագործված գրականություն

1. Էնլոու Ս. (1983). Ֆեմինիզմ և միլիտարիզմ, թարգմ., Ֆեմինիստական տեսության ժողովածու. 80-ականներ/խմբ.՝ Ավագյան, Շ., Հայնրիխ Բյոլ հիմնադրամ, 2018:
2. Խալաթյան Մ․ (2022)․ Պատերազմը կնոջ դիտանկյունից․ «Կանայք հանուն խաղաղության» արշավի մասին. «Սոցիոսկոպ» ՀԿ:
3. Խալաթյան Մ․, Մանուսյան, Ա․, Մարգարյան Ն., (2023)․ Քննելով հանրային մտահոգությունների բազմազանությունը. սոցիալականը |խաղաղությունը | տարածաշրջանը /. Երևան.: «Սոցիոսկոպ» ՀԿ. 168:
4. Cockburn, C. (2007). From Where We Stand: War, Women’s Activism and Feminist Analysis. London: Zed Books.
5. Duncanson, C., & Woodward, R. (2016). Regendering the military: Theorizing women’s military participation. Security Dialogue, 47(1), 3–21
6. Enloe, C. (2007). Globalization and Militarism: Feminists Make the Link. Lanham, Maryland: Rowman and Littlefield.
7. Femia․ V. J. (1987). Gramsci’s Political Thought: Hegemony, Consciousness, and the Revolutionary Process. Oxford University Press
8. hooks, b. (1995). Feminism and Militarism: A Comment. Women’s Studies Quarterly, Vol. 23, No ¾, Rethinking Women’s Peace Studies (Fall-Winter, 1995), pp. 58-64).
9. Sjoberg L. & Via S. (2010). Gender war and militarism : feminist perspectives. Praeger. March 26, 2024
10. Snyder, R. C. 2003. The Citizen-Soldier Tradition and Gender Integration of the US Military. Armed Forces & Society 29 (2): 185–204
11. Stiehm, J. H. (1989). Arms And The Enlisted Woman (pp. v–vi). Temple University Press.
12. Stiehm, J. H. (Ed.). (1996). Table of Contents. In It’s Our Military Too: Women and the U.S Military (pp. v–viii). Temple University Press.

^[1] Parliament.am (2023). ՀՀ ԱԺ ութերորդ գումարում, հինգերորդ նստաշրջան, սղագրություն N 1. վերցվել է՝ http://www.parliament.am/transcript.php?lang=arm&month=06&year=2023#1300

^[2] Վաղաժամկետ զորացրվելու պարագայում փաստացի պատվովճարը հաշվարկվելու է այսպես. նախատեսված գումարը բաժանվելու է 6 ամսվա և բազմապատկվելու է փաստացի ծառայած ամիսների թվով։

^[3] Parliament.am (2023). ՀՀ ԱԺ ութերորդ գումարում, հինգերորդ նստաշրջան, սղագրություն N 28. վերցվել է՝ http://www.parliament.am/transcript.php?AgendaID=4615&day=15&month=06&year=2023&lang=arm#15.06.2023

^[4] Primeminister.am (2021). Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի ելույթը Ազգային ժողովում ՀՀ Կառավարության ծրագիրը ներկայացնելիս. վերցվել է՝ https://www.primeminister.am/hy/statements-and-messages/item/2021/08/24/Nikol-Pashinyan-Speech/

^[5] Նույն տեղում։

^[6] 1in TV (2023). Կներդրվի իգական սեռի քաղաքացիների կամավոր հիմունքներով պարտադիր զինվորական ծառայության համակարգ. վերցվել է՝ https://www.youtube.com/watch?v=l1qr0VsEPnY

^[7] Parliament.am․ (2023). ՀՀ ԱԺ ութերորդ գումարում, հինգերորդ նստաշրջան, սղագրություն N 1. վերցվել է՝ http://www.parliament.am/transcript.php?lang=arm&month=06&year=2023#1300

^[8] 2020-ի համեմատ 2021-ին պայմանագրային զինծառայողների ընդհանուր թվաքանակում կանանց տոկոսային հարաբերակցությունն աճել է 0,8 %-ով։ Հետաքրքիր է, սակայն, որ դեռևս 2014-ին ժամանակի ՊՆ մամուլի խոսնակ Արծրուն Հովհաննիսյանը հրապարակային ասել էր, որ կին պայմանագրային զինծառայողների թիվը զորքերում 20 %-ից անցնում է, իսկ վարչարարական աշխատանքներում նրանց ներգրավվածությունը 35-40 % է։ Ավելին՝ 2012-ին ՊՆ-ն պաշտոնապես հայտարարել էր, որ ՀՀ զինված ուժերում ներգրավված են ավելի քան 1400 կին զինծառայող և սպա, իսկ 2017-ին նշվում էր, որ կանանց թիվը գերազանցում է 2000-ը։ Տե՛ս Սիմոնյան, Օ․ (2022, 18 ապրիլի)․ Կանայք հայկական և օտարերկրյա բանակներում. թվեր և վիճակագրություն․ media.am. վերցվել է՝ https://media.am/hy/verified/2022/04/18/32423/

^[9] Խուլյան, Ա. (2023, 20 մայիսի). Հայաստանում կձևավորվի կանանց գումարտակ, հետագայում նաև զորագունդ. «Ազատություն» ռադիոկայան. վերցվել է՝ https://www.azatutyun.am/a/32435681.html

^[10] Այս գործընթացում նկատելի է նաև կանանց մեծ ընդգրկվածությունը։ Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմից հետո հայաստանյան աշխատաշուկայում մեծ կազմակերպությունները աշխատակիցների թիմային հավաքները նախընտրում են անցկացնել քաղաքացիական հրաձգարաններում՝ «զենքի մշակույթի» յուրացմանն ու տիրապետմանն ուղղված գործունեություն ծավալելով։ Նման ծառայություններ տրամադրող կառույցները մեծաքանակ չեն, սակայն վստահաբար կարող ենք խոսել երկու խոշոր օրինակի՝ «Ազատազենի» և ՈՄԱ-ի մասին, որոնց գործունեությունը, ըստ իրենց հայտարարությունների, ուղղված է Հայաստանում զենքի մշակույթի շուրջ մարդկանց համախմբմանը, «ազգ-բանակ» գաղափարի հաստատմանը։ Նկատելի է, որ այս կառույցները նաև կորպորատիվ փաթեթներ են տրամադրում, մեծաքանակ մարդկանց ներգրավում և սերտորեն համագործակցում, օրինակ, ՆԳՆ-ի և ՊՆ-ի հետ։ Արդյոք սա կազդի «ազգ-բանակ» պետական հայեցակարգի վերադարձի վրա՝ դեռևս դժվար է ասել։

^[11] Aravot Daily. (2023, 21 հունիսի)․ «Մեր օրեր». Կանայք, ի զեն․ [Տեսանյութ]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=wREzgieMCsw&list=PLkT6nRNGbCYtvyF6dQMHR2OonFHwwgztl&index=5

^[12] Հարությունյան, Ս. (2021, 28 օգոստոսի). Կանանց դերը պետք է բարձրացնել բանակում, բայց միևնույն ժամանակ չպետք է դնել հավասարություն կանանց և տղամարդկանց միջև. 1in.am․ վերցվել է՝ https://www.1in.am/2996962.html

^[13] «Զինուժը» պաշտպանության նախարարության մեդիա հարթակն է, որը պատմում է բանակի և պաշտպանության նախարարության նորությունների, հաջողությունների, պատմությունների մասին և միտված է բանակի և ռազմական ոլորտի առաջխաղացմանը։

^[14] ԶԻՆՈՒԺ MEDIA․ (2022, 29 հունվարի)․ Կանայք նույնպես շարքում են։ Նրանք ծառայում են առաջնագծում և թիկունքում, նրանք կրում են հայրենիքի պաշտպանի պատվաբեր կոչումը․[Տեսանյութ]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=1a4xOBgt9zc

^[15] ԶԻՆՈՒԺ MEDIA․ (2020, 26 սեպտեմբերի)․ Հուլիսյան մարտական գործողությունների քրոնիկոնն առաջին ձեռքից․ [Տեսանյութ]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=dweCJcxVsac

^[16] Nor Hayastan TV․ (2023, 5 ապրիլի)․ Ինձ ընդունում են որպես ծառայող, ոչ թե առանձնացնում են՝ կին ծառայող. Անուշ Հովհաննիսյան․ [Տեսանյութ]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=vqda5Lr-rrw

^[17] ԶԻՆՈՒԺ MEDIA․ (2020, 30 հոկտեմբերի)․ Կանանց առաջին վաշտի մարզումները․ [Տեսանյութ]․ YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=a_IA7Ffi_HE

^[18] Civilnet. (2023, 9 մարտի)․ Բանակն այս պահին պատրաստ չէ կանանց ծառայությանը․ [Տեսանյութ]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=RPfCItLoGWI

^[19] ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակ․ (2020, 1 փետրվարի)․ Կին զինծառայողներն ունեն առաջխաղացման խոչընդոտներ, չկան երաշխիքներ ամուսնացած կամ հղի կանանց համար և այլն. այսօր նոր առաջարկներ կուղարկվեն ԱԺ պաշտպանության հանձնաժողով և ՊՆ․ վերցվել է՝ https://ombuds.am/am/site/ViewNews/2109

^[20] ԶԻՆՈՒԺ MEDIA․ (2021, 6 մարտի)․ Հայոց բանակի խիզախ հայուհիները. Մարտական հուշերն են ամփոփում նաև կամավոր արցախյան ռազմաճակատ մեկնած նորավարտ աղջիկ սպաները․[Տեսանյութ]․ YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=7O2MJcDts38

^[21] ԶԻՆՈՒԺ MEDIA․ (2022, 29 հունվարի)․ Եվ կանայք նույնպես շարքում են։ Նրանք ծառայում են առաջնագծում և թիկունքում, նրանք կրում են հայրենիքի պաշտպանի պատվաբեր կոչումը․ [Տեսանյութ]․ YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=1a4xOBgt9zc

^[22] ԶԻՆՈՒԺ MEDIA․ (2023, 8 ապրիլի)․ Նվիրյալ հերոսուհիները։ Անդրադարձ հակառակորդի սեպտեմբերյան ագրեսիայի ընթացքում անմահացած հայուհիների սխրանքին և մարտական կենսագրությանը․ [Տեսանյութ]․ YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=H1ERVrUy-NY

^[23] ԶԻՆՈՒԺ MEDIA․ (2023, 11 մարտի)․ Բանակի կանացի հմայքը․ կանանց միջազգային տոնի առթիվ անդրադարձ զինված ուժերի տարբեր ստորաբաժանումներում պատվով և նվիրումով ծառայող հայուհիներին․ [Տեսանյութ]․ YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=mFyJmougZeQ

^[24] Factor tv. (2022, 23 ապրիլի)․ Կին զինծառայողը սահման է պահում. դժվարություններ լինում են, փորձում ենք հարթել․[Տեսանյութ]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=bNhUTUFglwA

^[25] Civilnet. ( 2022, 8 մարտի)․ Կնոջ դերը բանակում, խնդիրներն ու կարծրատիպերը. փոխգնդապետ Նոնա Պողոսյան․ [Տեսանյութ]․ YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=F1Hi806rvGc

^[26] 1lurer. (2023, 28 ապրիլի)․ Տարբեր կարծիքներ Աստղիկ Սարգսյանի հետ․ Ինչո՞ւ են կանայք ծառայելու բանակում․ [Տեսանյութ]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=_Tp_5kHAzmI

^[27] Civilnet. (201, 26 օգոստոսի)․ Կանանց ներգրավվածությունը կփոխի բանակի մթնոլորտը. Ժաննա Ալեքսանյան․ [Տեսանյութ]․ YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=UhLNjZ6gMvI

^[28] Աղաբեկյան, Ք. (2023, 2 մայիսի). Բանակը պատրաստ չէ կին զինծառայողներին ընդունելու և նրանց համար անվտանգ միջավայր ապահովելու. Զարուհի Հովհաննիսյան․ medialab.am. վերցվել է՝ https://medialab.am/257508/

^[29] Tert.am. (2010, 24 օգոստոսի)․ Սպանությունները կշարունակվեն, քանի դեռ բանակում «զոն նայողներ» կան. իրավապաշտպան․ վերցվել է՝ https://www.tert.am/am/news/2010/08/24/danielyan/176913

^[30] (2008) Ձեռնարկ զինված ուժերի անձնակազմի մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների մասին․ վերցվել է՝ https://www.osce.org/files/f/documents/6/7/88572.pdf

^[31] «Խաղաղության երկխոսություն» ՀԿ-ի իրականացրած հետազոտությունը, չնայած փոքր ընտրանքին (112 նախկին ժամկետային զինծառայող), բացահայտում է զինծառայողների վերաբերմունքը զինվորական ծառայության, հրամանատարական կազմի, հավասարակիցների նկատմամբ, զինված ուժերում մարդու իրավունքների առավել տարածված խախտումների դրսևորումները, զինվորական ոլորտի իրավապահ մարմինների վերաբերյալ կարծիքները, դրանց հիմքում ընկած պատճառները, բանակում ներդրված առանձին ինստիտուտների արդյունավետությունը։ Զինծառայության հանդեպ վերաբերմունքը բացահայտող հարցի պատասխանները ցույց են տալիս, որ 112 քաղաքացուց 79-ի համար (70.5 %) ծառայությունը տղամարդ դառնալու միջոց է, 29-ը (25.9 %) զինծառայությունը ժամանակի անիմաստ կորուստ է համարել, իսկ 4 հարցվող (3.6 %) չի ցանկացել պատասխանել այս հարցին։ Մանրամասները տե՛ս «Խաղաղության երկխոսություն» ՀԿ (2022). ՀՀ զինված ուժերում մարդու իրավունքների պաշտպանության խնդիրների վերհանման նպատակով իրականացված հարցազրույցների վերլուծություն:

^[32] Աղաբեկյան, Ք. (2023, 2 մայիսի). Բանակը պատրաստ չէ կին զինծառայողներին ընդունելու և նրանց համար անվտանգ միջավայր ապահովելու. Զարուհի Հովհաննիսյան․ medialab.am. վերցվել է՝ https://medialab.am/257508/

^[33] Նույն տեղում:

^[34] Նիկողոսյան, Ա. (2017, 26 սեպտեմբերի). Ֆեմինիզմի յուրացումը. գենդերը, ռազմատենչությունը և ՄԱԿ ԱԽ 1325 բանաձևը. վերցվել է՝ https://feminism-boell.org/en/2017/09/26/feminizmi-yowratsowme-gendere-rhazmatenchowtyowne-ew-mak-akh-1325-banadzewe

The post Կանանց կամավոր հիմունքներով պարտադիր զինվորագրման քաղաքականության քննադատական ուսումնասիրություն appeared first on Socioscope.

Հրապարակումը պատրաստվել է Եվրոպական միության ֆինանսական աջակցությամբ: Բովանդակության համար պատասխանատվություն է կրում են հեղինակները և պարտադիր չէ, որ այն արտահայտի Եվրոպական միության տեսակետները:

Փաստաթուղթն ամբողջությամբ հասանելի է այստեղ։

The post ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ<br>ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ<br>ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՓԱՍՏԱԹՈՒՂԹ appeared first on Socioscope.

Սոֆիա Դանիելբեկյանի «Կանանց հարցը և նրա ծագելու պատճառները» ընդարձակ հոդվածը լույս է տեսել արևելահայ առաջադիմական և քննադատական մտքի ձևավորման և զարգացման կարևորագույն հարթակներից մեկում` Մուրճ հանդեսում^[1] 1906 թվականին։

Բացի կանանց խնդիրներից՝ Սոֆիա Դանիելբեկյանը մի շարք քննադատական հոդվածներ է հեղինակել նաև Մշակ պարբերականում՝ սոցիալական, կրթական, մշակութային հարցերի շուրջ («Ռուս և հայ ինտելիգենցիան», Մշակ, 1900(31), «Մատաղ սերունդների ֆիզիկական զարգացումը», Մշակ, 1906 (32) և այլն)։

Իր «Կանանց հարցը և նրա ծագելու պատճառները» հոդվածում, որ հիմնված է բանվորական շարժման գործուն դերակատար, Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության հիմնադիրներից Ավգուստ Բեբելի «Կինը և սոցիալիզմը» աշխատության և մի քանի այլ աղբյուրների վրա, Սոֆիա Դանիելբեկյանը պնդում է, որ հեղափոխական ներուժով լի քաղաքական մեծ գործընթացները, շարժումները և գաղափարական պայքարներն անպայմանորեն հանրային ասպարեզ են բերում «կնոջ հարցը»։

«Այդ երևոյթի հոգեբանութիւնը հասկանալի է: Ամեն մի ազատագրական շարժում ճնշուած, իրաւազուրկ դասերի բողոքի արտայայտութիւն է, կամ այդ դասերի իրաւունքները պաշտպանող մի պայքար. կինը այդ իրաւազուրկ դասերից մէկն է բոլոր երկրներում, ուստի ևս ձայնակցում է բողոքող տրամադրութեանը, առաջ է բերում իր դատը՝ կանանց հարցը»:

Այս պնդումը հիմնավորելու համար Դանիելբեկյանն անդրադառնում է աշխարհի տարբեր մայրցամաքներում քաղաքացիական և քաղաքական պայքարների բովում ծնված կանանց ազատագրական շարժումներին՝ կանգ առնելով մասնավորապես Ամերիկայում, Ավստրալիայում և դրա գաղութներում, Եվրոպայում և Ռուսական կայսրությունում կանանց՝ քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների համար մղվող պայքարների սկզբնավորման և զարգացման վրա։

Դանիելբեկյանի համար «կնոջ հարցը» ոչ միայն անջատ չէ քաղաքական, պատմական և սոցիալ-տնտեսական պայմաններից, այլև ծնվում և զարգանում է դրանց համատեքստում։ Այս առումով է, որ Դանիելբեկյանը մեծ կարևորություն է տալիս սոցիալիզմին՝ իբրև կնոջ գաղափարական «օգնական», որ հակադրվում է «կնոջ բնույթի» շուրջ աջ պահպանողականների էսենցիալիստական դատողություններին և քաղաքականություններին և առաջադիմական մոտեցումներով խրախուսում է կանանց քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների հաստատումը։

Դանիելբեկյանի համար «կնոջ հարցը» ոչ թե մոդայի կամ քմահաճույքի, այլ կենսական և քաղաքական-գաղափարական հարց է, որ ակներև է դարձնում, թե որքան դժվարությամբ և դանդաղությամբ են կանայք նվաճում հանրային ասպարեզում լիարժեքորեն դրսևորվելու իրենց նվազագույն իրավունքները։

Սոֆիա Դանիելբեկյանը կարծում էր, որ հեղափոխական համատեքստերում, որքան էլ մարտահրավերներով և խոչընդոտներով լի, սակայն «կնոջ հարցն» ի հայտ է գալիս աներկբայորեն։

Վերջին տարիներին՝ հատկապես 2018 թ․ հեղափոխությունից հետո, Հայաստանում աջ պահպանողականները և ծայրահեղ աջական խմբերը քաղաքական նպատակահարմարության տեսանկյունից շարունակաբար մանիպուլացնում են կանանց, գենդերային և սեռականության հարցերը  հանրային-քաղաքական ասպարեզում իրենց իշխանությունն ամրապնդելու, խորացնելու և կանանց քաղաքական ազատագրումը լուսանցք նետելու համար։ Կանանց պայքարին խոչընդոտող, այն մարգինալացնող ուժերի քաղաքականությունները հետհեղափոխական դրության պայմաններում սրվեցին Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմից հետո, որն է՛լ ավելի ամրապնդեց կանանց վերագրվող էսենցիալիստական դերերը։

Այսօր՝ այդքան հեռու անցյալից հնչող Սոֆիա Դանիելբեկյանի մտորումները «կնոջ հարցի» քաղաքական-գաղափարական էության, ինչպես նաև դրա սոցիալ-տնտեսական շերտերը հաշվի առնելու շուրջ ավելի քան ակտուալ են։ Մենք տեսնում ենք, թե ինչպես է «կնոջ հարցը» մնում ներկայիս հետհեղափոխական և հետպատերազմական դրության գաղափարական խմորումների արտահայտիչ ուղղություններից մեկը։

Ստորև կարող եք կարդալ հոդվածն ամբողջությամբ։ Հոդվածը բնօրինակից թվայնացրել է Սոցիոսկոպը^[2]։

Արփի Մանուսյան

______________

Բոլոր ազատագրական շարժումների, դեմօկրատիական գաղափարների բռնկումների ժամանակ առաջ է եկել և կանանց հարցը^[3]: Այդպէս էր Ամերիկայի անկախութեան համար մղուող կռուի ժամանակ, այդպէս էր ֆրանսիական յեղափոխութեան ժամանակ, այդպէս է և այժմ մեզանում — Ռուսաստանում:

Այդ երևոյթի հոգեբանութիւնը հասկանալի է: Ամեն մի ազատագրական շարժում ճնշուած, իրաւազուրկ դասերի բողոքի արտայայտութիւն է, կամ այդ դասերի իրաւունքները պաշտպանող մի պայքար. կինը այդ իրաւազուրկ դասերից մէկն է բոլոր երկրներում, ուստի ևս ձայնակցում է բողոքող տրամադրութեանը, առաջ է բերում իր դատը

— Կանանց հարցը:

Ամերիկայի ազատագրական կռուի ժամանակ այնտեղի կանայք քաղաքական իրաւունքներ պահանջեցին իրանց համար և Նիւ—Ջերսի շտատում 1776 թ. նրանք ստացան այդ իրաւունքները, որոնք նորից յետ էին խլուած նրանցից 1807 թ. օրէնքով: Ֆրանսիական յեղափոխութեան ժամանակ կանայք պահանջում էին իրանց համար քաղաքական և քաղաքացիական իրաւունքներ: Նրանք հիմնում էին քաղաքական կլուբներ, և «մարդու և քաղաքացու իրաւունքների դէկլօրասիօնի» օրինակով կազմել էին «կանանց իրաւունքների դեկլօրասիօնը» — որի հեղինակը կին էր: Բայց կանանց այդ պահանջներին Ֆրանսիայի հասարակութիւնը ոչ միայն լուրջ ուշադրութիւն չդարձրեց, այլև վերաբերուեց ամենաբացասական կերպով: Կանանց կլուբները փակուեցին և մինչև անգամ կանանց նախկին քաղաքացիական իրաւունքները սահմանափակուեցին: XIX դարի միջին կանանց հարցը Ֆրանսիայում նորից կենդանութիւն ստացաւ. հիմնուեցին կանանց էմանսիպացիայի պաշտպան լրագրներ. Ժորժ–Զանդը իր վէպերում պաշտպանում էր կանանց դատը: Բայց այդ շարժումը ևս դրական հետևանքներ չունեցաւ:

Ներկայումս Ռուսաստանի ազատագրական շարժումը առաջ է բերել և Ռուսաստանում «Կանանց հարցը»:

Ռուսաստանի կանայք ընդհանրապէս անտարբեր չմնացին ընդհանուր ազատագրական շարժումին: Նրանք բուռն կերպով արձագանք տալով ազատարար ձգտումներին, ներգործական դեր են կատարում, բողոքում, պահանջում ու գործում են տղամարդկանց շարքերում — թէ խաղաղ պրոպագանդայի, թէ զանազան գործադուլների և թէ մինչև անգամ զինաւորուած ապստամբութեան ժամանակ զէնքը ձեռներին կռւում ու զոհւում ընդհանուրի գործին…: Բանտարկուած գործիչների թւում քիչ չեն և գաղափարական կանայք…:

Սահմանադրական–ռամկավարական կուսակցութեան ներկայ 1906 թ. յունուար ամսի Պետերբուրգի համագումարում, երբ նորից բարձրացաւ կանանց ընտրողական իրաւունքի հարցը և առաջարկութիւններ եղան՝ հանել նրան հերթական հարցերի շարքից, այդ բանը մեծ դիմադրութեան հանդիպեց կանանց կողմից:

Ինչպէս յայտնի է նախկին համագումարում կուսակցութեան անդամների մի մասը (փոքրամասնութիւնը) կանանց ընտրողական իրաւունքի անյապաղ իրագործելու հարցում մնացել էին առանձին կարծիքի և այդ իմաստով ծանօթութիւն էր մտցրուած կուսակցութեան ծրագրի մէջ. ահա այդ ծանօթութեան դէմ խստիւ բողոքեցին կանայք: Առանձնապէս մեծ տպաւորութիւն գործեց տիկին Տիրկովայի ճառը:

Ի միջի այլոց նա ասաց. «Ազատարար կռւում կինը տղամարդու շարքերում և մահ էր ընդունում և բանտն էր նետւում հաւասար կերպով. ուրեմն բանտ նստել միասին կարելի է, իսկ ներկայացուցչական ժողովին — ո՞չ»:

Այնուհետև երկար վիճաբանութիւններից յետոյ վերջապէս համագումարը որոշեց ոչնչացնել վերոյիշեալ ծանօթութիւնը, ընդունելով կանանց ընտրողական իրաւունքի շուտափոյթ տարածուելու պահանջը:

Ինչպէս յայտնի է ընդհանուր, հաւասար ընտրողական իրաւունք առանց սեռի խտրութեան պահանջում են և բոլոր ձախակողմեան կուսակցութիւնները: Բացի այդ մասնաւորապէս կանանց դատի պաշտպան է հանդիսանում «կանանց իրաւունքների հաւասարութեան միութիւնը», որը պահանջում է կանանց կատարեալ հաւասարութիւն թէ քաղաքական և թէ քաղաքացիական իրաւունքներում: Մի շարք կանանց միտինգներում նոյնպէս կոչեր են անւում ի պաշտպանութիւն կանանց իրաւունքների: Թէև պէտք է նկատել, որ Ռուսաստանի ընդհանուր շարժումը, կանանց աւելի մեծ թուեր է գրաւում քան թէ զուտ կանանց շարժումը — կանանց հարցը: Թէ ինչ հետևանք կ’ունենայ յօգուտ կանանց ընտրողական իրաւունքների պայքարը — ցոյց կը տայ ապագան, բայց մենք կարծում ենք որ գոնէ մօտիկ ապագայում նա յաջողութիւն չի կարող ունենալ:

Մենք նորից կը վերադառնանք կանանց իրաւունքների և սոցիալական դրութեան հարցին Ռուսաստանում, իսկ առայժմ մի թեթև տեսութիւն կանանց հարցի դրութեան մասին աւելի քաղաքակիրթ երկրներում:

______________

Կանանց ազատագրութեան, կանանց էմանսիպացիայի կողմից առաջին տեղն է բռնում Ամերիկան:   Ինչպէս ասացինք վերև, կանանց շարժումը ամենից առաջ սկսուել է Հիւս. Ամերիկայում, որը այնուհետև երբէք չմարելով աւելի և աւելի լայն ծաւալ է ընդունում, կազմակերպուած միութիւնների և կոնգրեսների եռանդուն գործունէութեամբ նոր և նոր իրաւունքներ նուաճում…:

Երեսնական թուականներում, աբօլիւցիօնիստական շարժումի — սևամորթների ստրկութեան դէմ մղուող պայքարի —  ժամանակ կանանց շարժումը Ամերիկայում առանձին զարկ է ստանում: 1848 թ. Ամերիկայում կայացաւ կանանց առաջին կօնգրեսը, որը միջոցներ մշակեց կանանց քաղաքական իրաւունքներ ձեռք բերելու համար: Նոյն նպատակով հիմնւում են այդ ժամանակներում և կանանց ընկերութիւններ: Ամենից առաջ կանանց ընտրողական իրաւունքը ընդունւում է ընդմիշտ Հիւս. Ամերիկայի Վիօմինգ շտատում — այն է 1896 թ. — ուր այդ ժամանակից սկսած կանայք և ընտրում և ընտրւում են: 25 տարի անցնելուց յետոյ —  այդ շտատի ժողովրդական ներկայացուցչութիւնը դիմել է աշխարհի բոլոր պարլամենտներին հետևեալ գրութեամբ. «Կանանց ընտրողական իրաւունքի գործադրութիւնը ոչ միայն վատ հետևանքներ չէ տուել, այլ և շատ ուղղութիւններում ամենալաւ ազդեցութիւնն է ունեցել. և այլն և այլն… Ուստի յենուելով անցեալի փորձի վրայ մենք առաջարկում ենք որ աշխարհի բոլոր քաղաքակիրթ պետութիւնները անյապաղ ընտրողական իրաւունքներ շնորհեն կանանց»:

Հիւս. Ամերիկայի Կոլորադօ շտատում կանայք ընտրողական իրաւունք են ստացել 1894 թ.: Հինգ տարուց յետոյ պարլամենտը յայտարարեց իր հետևեալ որոշումը. «Այս հինգ տարուայ ընթացքում կանայք օգտւում էին ընտրողական իրաւունքներով բարերար յաջողութեամբ, ուստի խորհուրդ ենք տալիս Հիւս. Ամերիկայի բոլոր շտատներին — կանանց իրաւունքների հաւասարութիւն — իբրև երկրի գերագոյն կարգերին նպաստող օրէնսդրական միջոց»:

Բացի վերոյիշեալներից Ամերիկայի մի քանի ուրիշ շտատներում ևս կանայք նոյնպէս կատարեալ ընտրողական — թէ ներգործական և թէ կրաւորական իրաւունքներ ունին:

Այդ նրանց քաղաքական իրաւունքները:

Բայց ինքն ըստ ինքեան հասկանալի է որ այն երկրներում, որտեղ կինը քաղաքական իրաւունքներ է վայելում, նա նուաճում է և աւելի լայն քաղաքացիական իրաւունքներ. նրա իրաւաբանական ինքնուրոյնութիւնը սահմանափակող օրէնքները տեղի են տալիս աւելի արդարացի օրէնսդրութեան, և նա որպէս պատերազմի դաշտում կռուող զինուոր դիրքեր է գրավում, աւանդական կարգերի ամրութիւնները խորտակում ու իր դրօշակը պարզում — աշխատելու իրաւունք մակագրութեամբ: Այսպէս ահա քայլ առ քայլ ամերիկացի կանայք նուաճեցին այնպիսի հասարակական կացութիւն, որը մեզ ասիացի կանանց համար շատ նախանձելի պէտք է թուայ: XIX դարի սկզբում ամերիկացի կինը զուրկ էր դեռ որևէ քաղաքական իրաւունքներից, զուրկ էր գրեթէ նաև ուսումից: Քսանական թուականներում միայն բացուեց այնտեղ իգական առաջին միջնակարգ դպրոցը, իսկ քառասնական թուականներում՝ կանանց առաջին բարձրագոյն բժշկական դպրոցը:

Կանանց կրթութեանը մեծ զարկ տուեց Ամերիկայում խառն ուսումը — տղայոց և աղջկերանց միասին: Սկզբից այդ կարգը մտցրին մի քանի դպրոցներում աւելի տնտեսական հաշիւներից դրդուած, բայց յետոյ տեսնելով խառն կրթութեան անուրանալի մանկավարժական առաւելութիւնները, կրթութեան այդ ձևը սկսեց տարածուիլ և այժմ երկրի բոլոր տարրական ուսումնարաններում տղերքն ու աղջկերքը միասին են սովորում: Ի դէպ պէտք է ասել որ տարրական ուսումը այնտեղ ի հարկէ ընդհանուր է, ձրի և շտատների մեծամասնութիւններում պարտաւորեցուցիչ:

1833 թուից միջնակարգ դպրոցներում ևս սկսեցին մտցնել խառն ուսումը, և այժմ այնտեղ էլ տիրապետում է կրթութեան այդ սիստեմը. թէև կան հատ հատ և զուտ արական կամ իգական միջնակարգ դպրոցներ: Վաթսունական թուականներից քիչ քիչ սկսում են բանալ իրանց դռները կանանց առաջ և արական բարձրագոյն դպրոցները. և այժմ համալսարանների և կօլլեջների մեծագոյն մասում տեղի ունի նոյնպէս խառն ուսումը. թէև դեռ կան և այնպիսի համալսարաններ, որոնք դեռ փակ են կանանց համար, ինչպէս և կան յատուկ կանանց բարձրագոյն դպրոցներ:

Ի դէպ է հետևեալը. 1901 թ. բարձրագոյն դպրոցներում սովորող տղամարդկանց թիւը հասնում էր 75,472–ի, իսկ կանանց — 27,879–ի:

Ինչ վերաբերում է կանանց քաղաքացիական դրութեանը, պէտք է ասել, որ ոչ մի երկրում դեռ կինը չի հասել հաւասարութեան այն աստիճաններին — ինչպէս Ամերիկայում. և ոչ մի տեղ նա այնպիսի յամառութեամբ չի մաքառել իր իրաւունքների համար — ինչպէս Ամերիկայում: Այժմ նա հասել է դրական հետևանքների: Նրա առաջ բաց են բոլոր այսպէս անուանուող ազատ արհեստները — ազատ պրոֆեսիօնները: Հազարներով են հաշւում այժմ այնտեղ կին բժիշկներին, քարոզիչներին. հարիւրներով են հաշւում կին իրաւաբաններին —  փաստաբաններին, դատախազներին, նոտարներին. կանայք դատաւորների և երդուեալների պաշտօններ են վարում. կանայք խմբագիրներ, բանկիրներ են. կանայք — պետական, համայնքային, գործարանական և այլ ծառայութիւններում:

Ինչպէս տարրական, նոյնպէս և միջնակարգ դպրոցներում տիրապետում են կին—ուսուցչուհիք և տեսչուհիք: Ուսուցիչների 79 % Ամերիկայում — կանայք են: Համալսարաններում ամբիօն ունեցող կին պրօֆեսսօրների և դոցենտների թիւը նոյնպէս մեծ է:

Հիւս. Ամերիկայում ամուսինների գոյքային յարաբերութիւնների վերաբերմամբ երկու սիստեմ է տիրում. 41 շտատներում ամուսինների գոյքային յարաբերութիւնները բաժան և կատարելապէս ինքնուրոյն են, իսկ միւսներում ամուսինների ընդհանուր–անբաժան գոյքային սիստեմն է ընդունուած և միևնոյն ժամանակ կնոջ դրութիւնը հաւասարեցրած է մարդու հետ:

Վերջացնելով ամերիկացի կանանց քաղաքական իրաւունքների և սօցիալական դրութեան տեսութիւնը, մենք աւելորդ չենք համարում պատկերը լրացնելու համար բերել հետևեալ մի նմուշը. «Ընդհանրապէս Հիւս. Ամերիկայում արմատացել է կատարեալ յարգանք դէպի կնոջ մարդկային անձնաւորութիւնը, ընդունելով նրա մտաւոր ու հոգեկան կարողութեան կատարեալ հաւասարութիւնը տղամարդու հետ: Այդ հայեացքը Ամերիկայում իբրև ակսիօմա է ընդունւում, մտել է ժողովրդի մարմնի և արիւնի մէջ, դարձել է նրա աշխարահայեցողութեան բաղադրիչ մասը. մինչ դեռ Եւրոպայում դա միայն առաջադէմ մարդկանց բաժինն է կազմում, և մինչև անգամ վերջինների մէջ շատ հակառակորդների է հանդիպում: Ահա հէնց դրանում է կայանում հին Եւրոպային արդի Ամերիկայից բաժանող խոր վիհը»^[4]:

______________

Քաղաքական իրաւունքներ են վայելում կանայք և ժամանակակից աշխարհի առաջադէմ ռամկապետութիւնում — Աւստրալիայի դաշնակցական գաղութներում: Մի քանի շտատներում (Նոր–Զելանդիայում) 1893 թուից, միւսներում 1902 թուից, կանայք, հասնելով 21 տարեկան հասակին, ներգործական, իսկ մի քանի շտատներում և կրաւորական ընտրողական իրաւունքներ են ստանում: Բայց պէտք է նկատած որ այդ քաղաքական իրաւունքները կանայք իրանք չեն նուաճել. այնտեղ կանանց ընտրողական իրաւունքների համար պայքար են մղել և յաղթանակը տարել գրեթէ բացառապէս տղամարդիկ. արմատականները, բանուորական կուսակցութեան ներկայացուցիչները և պրօհիբիցիօնիստները^[5] — ահա ովքեր են եղել գլխաւորապէս կանանց իրաւունքների համար մարտնչողները. իսկ կանանց դերը այդ կռւում շատ աննշան է եղել. թէև կանայք լիապէս արդարացրին այն վստահութիւնը, որով տղամարդիկ ճանապարհ բացին նրանց համար. նրանք մեծ հետաքրքրութիւն ցոյց տուին և լայն կերպով օգտուեցին նոր իրաւունքներով:

Կանանց քաղաքական իրաւունքների բիլլը Նոր–Զելանդիայում ընդունուեց միայն երկու ձայների առաւելութեամբ: Շատերը երկիւղ էին կրում, որ նոր օրէնքը մեծ փոփոխութիւններ կ’առաջացնէ թէ պարլամենտական և թէ երկրի ներքին կեանքում. շատերը գուշակում էին խոշոր սօցիալական յեղափոխութիւն: Առհասարակ տարբեր կուսակցութիւններ տարբեր հետևանքներ էին սպասում: Ոմանք կարծում էին որ դրանով բարոյական գաղափարների մի նոր լաւագոյն դարագլուխ կը սկսուի, միւսները ընդհակառակը բացասական կերպով էին վերաբերւում: Սակայն այդ գուշակութիւններից և ոչ մէկը չարդարացաւ: Նոր–Զելանդիայի կանայք ոչ մի արտակարգ ձգտումներ, կամ յեղափոխական հակումներ չարտայայտեցին. իսկ նրանց կենցաղավարութեան ձևը նոր օրէնքը չյեղաշրջեց, որովհետև նրանք կարիք չունէին նետուելու գոյութեան կռուի մրցակցութեան մէջ, քանի որ Աւստրալիայի գաղութներում, ուր համարեա չգիտեն թէ ինչ է չքաւորութիւնը և կանանց թիւը տղամարդկանց թուից զգալի չափով պակասէ, հնարաւորութիւն է տրւում ամեն մի կնոջ բարեվիճակ տնտեսուհի և մայր լինելու:

Ինչպէս ասում է Վիլեամ Րիվսը (Նոր–Զելանդիայի պետական մինիստրը) Նոր–Զելանդիայի կանայք ընդհանրապէս բացի ֆիզիկական տգեղութիւնից, ոչ մի աչքի ընկնող, արտակարգ հոգեկան կամ մտաւոր յատկութիւններով չեն օժտուած, այլ ներկայացնում են առողջ, երջանիկ, ինտելիգենտ, տնասէր տնտեսուհիներ — մայրեր:

Բայց և այնպէս, ինչպէս որ վերև յիշատակեցինք, կանայք շտապեցին լայն կերպով օգտուել շնորհուած իրաւունքներով: Նոյն Վիլեամ Րիվսը հաստատում է որ կանայք Աւստրալիայի գաղութներում նոյն ծաւալով, նոյնպէս լայն կերպով են օգտւում ընտրողական իրաւունքներով, ինչպէս և տղամարդիկ:

Կանանց մասնակցութեամբ տեղի ունեցող առաջի պարլամենտական ընտրութիւններին ժողովուրդը հետևում էր լարուած ուշադրութեամբ: Աջակողմեան կուսակցութիւնները մեծ յոյսեր էին տածում կանանց բնածին պահպանողականութեան վրայ… մինչդեռ ընտրութիւններում յաղթանակը տարան առաջադիմականները…:

Այնուհետև էլ կանայք մեծ մասամբ առաջադէմ կուսակցութիւնների կողմնակից են հանդիսացել:

Նոր–Զելանդիայի յայտնի «բանուորական օրէնսդրութիւնը», որի նմանը չկայ ոչ Եւրոպայում և ոչ Ամերիկայում, և միւս համանման ազատամիտ օրէնքները ստեղծուած են նշանաւոր չափով կին ընտրողների մասնակցութեամբ:

Աւստրալիայի ֆեդերատիւ պետութեան մինիստր—նախագահ Է. Բարտօնը, Լոնդոնի կանանց մի պատգամաւորութեանը ասել է, որ նա առաջ կանանց ընտրողական իրաւունքի հակառակ է եղել, բայց այդ րեֆօրմի իրականացումը իր հետևանքներով համոզեցին նրան որ կանանց քաղաքական ազատագրութիւնը նպատակայարմար և արդարացի մի գործ է, և նա ինքը այժմ դարձել է կանանց շարժումի կողմնակից:

Քաղաքական իրաւունքներ ունեցող կինը Աւստրալիայում զուրկ չէ իհարկէ և քաղաքացիական իրաւունքներից:

Նրա առաջ բաց են գործելու ասպարէզները, բոլոր ազատ արհեստները. բայց նա հասարակական պաշտօններ վարելու առանձին ձգտումներ չի արտայայտում: Եւ կին բժիշկներ, և կին փաստաբաններ և միւս նոյնանման կին գործիչներ շատ սակաւաթիւ են Աւստրալիայում: Քիչ թէ շատ նշանաւոր թիւ են կազմում կանայք մանկավարժական ասպարէզում — ուսուցչուհիների պաշտօններում:

Ի դէպ պէտք է նկատել, որ այնտեղ բոլոր դպրոցներում — տարրական ուսումնարանից մինչև համալսարան — տեղի ունի երկու սեռերի խառն ուսումը. կանանց դպրոցական առանձնացումը Աւստրալիայում անախրօնիզմ է համարւում:

Սակայն ինչո՞վ բացատրել կանանց անտարբերութիւնը դէպի ինքնուրոյն աշխատանք, դէպի հասարակական պաշտօնները: Ինչո՞վ բացատրել որ նա ընտանիքից դուրս աշխատանք չի որոնում: Պարզ բան է, որ դրա գլխաւոր և գուցէ և միակ պատճառը նրա տնտեսական ապահով դրութիւնն է և այն հանգամանքը որ, ինչպէս վերև ասացինք, կանանց թիւը Աւստրալիայում տղամարդկանց թուից զգալի չափով պակաս լինելով, հնարաւորութիւն է տալիս նրանց բարեվիճակ տնտեսուհի և մայր լինելու: Այդ երևում է հետևեալ վիճակագրական տեղեկութիւններից.— 11899 թ. արևմտեան Աւստրալիայի գաղութի ընդհանուր ազգաբնակութեան 171,000 մ. թուից կանայք միայն 59,000 հոգի էին և այդ թուի կէսից աւելի — 15 տարուց պակաս հասակ ունեցող աղջկերքն էին կազմում. այնպէս որ 70,000 չափահաս տղամարդկանց վրայ միայն 20,000 չափահաս կին էր գալիս: Նոր–Զելանդիայում 1893 թ. ազգաբնակութեան 700,000 մ. ընդհանուր թուից չափահաս կանանց թիւը 140,000 — էր, իսկ չափահաս տղամարդկանց — 180,000 հոգի: Չմոռանանք և այն հանգամանքը որ կին ծառաների—աղախինների, դայեակների թիւը այնտեղ շատ սահմանափակ է, ուստի տան տիկինները շատ համեստ, աշխատաւոր կեանք են վարում ու կատարում են շատ տնային գործեր: Ի նկատի առնելով այդ բոլոր հանգամանքները մենք կը գտնենք այն առեղծուածի պատասխանը — թէ ինչու, չնայած բոլոր դիւրութիւններին, Աւստրալիայում կանայք այնքան սակաւաթիւ են հասարակական պաշտօններում:

______________

Եւրոպական պետութիւններից դեռ ոչ մէկում կինը քաղաքական իրաւունքներ չէ վայելում: Կանանց քաղաքական իրաւունքների հարցը Եւրոպայում լուրջ կերպով դրուեց ամենից առաջ Եւրոպայի ամենից ազատամիտ երկրում — Անգլիայում:

Մինչև XIX դարի սկիզբը կանանց ազատագրական շարժում Անգլիայում գրեթէ չկար. թէև դեռ XVII—դ ալեկոծ դարում կանանց իրաւունքների պաշտպանութեան ձայներ բարձրացան:

1832 թ. առաջին անգամ անգլիական համայնքների պալատին հանրագիր ներկայացրուեց կանանց ընտրողական իրաւունքներ տալու մասին:

Վաթսունական թուականներում կանանց հարցը Անգլիայում առանձին կենդանութիւն ստացաւ յայտնի տնտեսագէտ Ջ. Ս. Միլլի հովանաւորութեան ներքոյ, որը 1867 թ. պարլամենտում առաջարկեց քաղաքական իրաւունքներ տալ կանանց. սակայն առաջարկութիւնը մերժուեց 194 ձայնով — ընդէմ 73–ի:

1892 թ. կանանց ընտրողական իրաւունքի բիլլը (օրինագիծը) դարձեալ մերժուեց 202 ձայնով ընդէմ 179 ձայնի:

Իսկ 1897 թ. այդ բիլլը երկրորդ ընթերցումից յետոյ ընդունուեց 71 ձայների առաւելութեամբ. բայց բիլլի երրորդ ընթերցումը չը կայացաւ:

1904 թ. կանանց քաղաքական իրաւունքների բիլլը երկրորդ ընթերցումից յետոյ ընդունուեց ձայների աւելի ևս մեծ թուով, սակայն հետագայ ընթացք դարձեալ չը ստացաւ: Ինչպէս տեսնում էք Անգլիայում կանայք մօտենում են արդէն վերջնական յաղթանակին և պէտք է ասած որ նրանք իրանց քաղաքական կլուբների և պայքարի միւս ձևերով եռանդուն կերպով առաջ են տանում իրանց դատը: Եւրոպայի ոչ մի երկրում կանայք չեն արտայայտում այնպիսի եռանդուն գործունէութիւն կանանց էմանսիպացիայի հարցում — ինչպէս Անգլիայում:

Ներկայ 1906 թ. պարլամենտական ընտրութիւններում ազատամիտների յաղթանակը պէտք է որ նպաստի կանանց քաղաքական իրաւունքների հարցը վերջնականապէս լուծելու.— թէև այդ բանի իրագործելուն մինչև այժմ նշանաւոր չափով խանգարել է այն կասկածը, թէ մի գուցէ կանայք ուժեղացնեն պարլամենտում պահպանողականների տարրը. և հէնց այդ կասկածի պատճառով ազատամիտների նախկին պարագլուխ Գլադստօնը կանանց քաղաքական իրաւունքներ տալու դէմ էր: Ներկայումս, ինչպէս հաղորդում են լրագրական հեռագիրները, Անգլիայի կանանց մէջ մեծ յուզմունք է տիրում: Լոնդոնի մի բազմամարդ միտինգում կանայք վճռել են ամենակտրական քայլերի դիմել, որպէսզի պարլամենտական ներկայ սեսիայում վերջապէս ընտրողական իրաւունքներ ստանան: «Մենք պէտք է ձայնի իրաւունք ստանանք, ասել են նրանք. այլ ևս մեզ ոչինչ չի կանգնեցնիլ, մենք պատրաստ ենք մինչև անգամ մեր կեանքի գնով մեր դատի յաղթանակը տանել… Այնուհետև կանանց մի մասը — մօտ 50 հոգի գնացել են համայնքների պալատը և անձամբ բողոքել են, որ թագաւորը իր գահական ճառում չէ յիշատակել կանանց քաղաքական իրաւունքներ տալու մասին:

Այսպէս են ահա մաքառում անգլիացի կանայք իրանց իրաւունքների համար:

Թէև նրանք զուրկ են առ այժմ քաղաքական իրաւունքներից, բայց տեղական ինքնավարութիւններում կանայք մասնակցում են արդէն ընտրութիւններին թէ ներգործաբար և թէ կրաւորաբար:

Մինչև XIX դարի սկիզբը, ինչպէս ասացինք արդէն, կանանց շարժում Անգլիայում չկար, ինչպէս չկար և կրթական առաջխաղացութիւն: Կանանց դպրոցները սակաւաթիւ էին և կրթական տեսակէտից անբաւարար: Այդ ժամանակներում հիմնւում են կանանց կրթութիւնը բարեկարգող ընկերութիւններ: 1847 թ. կազմակերպւում են կանանց դասընթացներ, որոնք յետոյ կերպարանափոխւում են կանանց բարձրագոյն դպրոցի: Բացւում են նոյնանման ուրիշ բարձրագոյն դպրոցներ, որոնց գլխաւոր նպատակն էր պատրաստել կրթուած վարժուհիներ միջնակարգ ուսումնարանների համար: Իգական միջնակարգ դպրոցի ծրագիրները ժամանակի ընթացքում հաւասարեցնւում են արական դպրոցների հետ: Այժմ շատ տեղեր գործադրւում է երկու սեռերի խառն ուսումը:

Վաթսունական թուականների վերջում մի քանի համալսարաններ սկսում են ընդունել կանանց, սակայն առանց գիտնական աստիճաններ ստանալու իրաւունքի: Այնուհետև միւս համալսարանները ևս բանում են իրանց դռները կանանց առաջ, տալով նրանց և գիտնական աստիճաններ: 1874 թ. բացւում է կանանց բարձրագոյն բժշկական դպրոցը — որովհետև համալսարանների բժշկական ֆակուլտետներում չէին ընդունում կանանց:

Այժմ Անգլիայի, ինչպէս և նրա գաղութների, գրեթէ բոլոր համալսարանները բաց են կանանց համար տղամարդկանց հետ համահաւասար չափով:

Ընդհանրապէս աչքի է ընկնում Անգլիայի կանանց արտաքոյ կարգի ձգտումը դէպի ուսում, կրթութիւն:

Մի կողմից գաղափարական ձգտումները և գիտութեան ծարաւը, միւս կողմից ժամանակի պահանջը — գոյութեան կռւում անզէն չմնալու գիտակցութիւնը — խտացնում են կրթուած կանանց շարքերը, օրէցօր աւելացնելով ինքնուրոյն աշխատանքով ապրող կանանց թիւը:

Անգլիայում կանանց մի ահագին թիւ, սկսած հասարակ բանուորուհուց մինչև բարձր կրթութիւն ստացած կինը՝ ստիպուած են ինքնուրոյն աշխատանքով ապրել, առանց յոյս ունենալու մարդու գնալ, քանի որ կանանց թիւը Անգլիայում տղամարդկանց թուից չափազանց գերազանց է: Օրինակ, Էդինբուրգում 47,000 տղամարդու վրայ գալիս է 64,000 կին: Գլազգօյում 83,000 տղամարդու վրայ հաշւում են 100,000 կին:

Աւելացրէք դրանց վրայ և այն ամուսնացած կանանց, որոնց տնտեսական դրութիւնը ստիպում է ընտանիքից դուրս աշխատանք որոնել, և այն ազատութեան ու հաւասարութեան ձգտող գաղափարական կանանց, և դուք կը ստանաք ինքնուրոյն աշխատանքով ապրող կանանց մի պատկառելի բազմութիւն: Կարիքը ստիպում է նրանց աշխատանքի վայրեր նուաճել, ստիպում է բաղխել իրանց առաջ փակ արհեստների դռները: Եւ մարդկութեան ուժեղ մասը, ուժեղ սեռը շտապում է բանալ կանանց առաջ գործելու այն ասպարէզները, որտեղ կարելի է շահագործել կանանց էժանագին բանուորական ոյժը…

Ի դէպ. Անգլիայում, ինչպէս և Ամերիկայում և միւս երկիրներում կանանց աշխատանքը աւելի վատ է վարձատրւում, քան թէ տղամարդու նոյնանման աշխատանքը:

Յիսունական թուականներից Անգլիայում սկսում են կանանց ընդունել հեռագրական հիմնարկութիւններում, այնուհետև պոստի և միւս պետական հաստատութիւններում ևս սկսում են գրագիրների պաշտօններ տալ: Բայց ժամանակի ընթացքում կանայք նուաճում են և ուրիշ ասպարէզներ և աւելի բարձր դիրքեր: Այժմ հասարակական պաշտօններում քիչ չեն սանիտար և շրջանային կին–բժիշկներ, հիւանդանոցների բժիշկ կառավարչուհիներ, գործարանական և առևտրական տեսչուհիներ, ճարտարապետներ, եկեղեցական քարոզիչներ և այլն: Բայց փաստաբանական գործունէութիւնը փակ է դեռ կանանց համար:

Կանանց մասնակցութիւնը ժողովրդի լուսաւորութեան ասպարէզում շատ մեծ է. թէ իգական և թէ արական դպրոցների ուսուցիչների և տեսչուհիների ահագին մեծամասնութիւնը — կանայք են:

Մեծ է կանանց մասնակցութիւնը և առևտրական ու արդիւնաբերական հիմնարկութիւններում: Քիչ չեն ի հարկէ ազատ բժիշկներ, խմբագիրներ, լրագրական աշխատակիցներ:

Կանանց իրաւաբանական դրութիւնը որոշող օրէնքները Անգլիայում վերջին դարի կէսից նոյնպէս փոփոխութեան ենթարկուեցին: Մինչև այդ ամուսնացած կինը զրկւում էր բոլոր իրաւունքներից, և մարդը դառնում էր նրա գոյքերի սեփականատէրը: 1870 թ. օրէնքով կնոջը իրաւունք էր տրւում ամուսնութեան միջոցին իր աշխատանքով ձեռք բերած վաստակի տէրը լինել. իսկ 1882 թ. օրէնսդրութիւնը սահմանում է ամուսինների գոյքային կատարեալ ինքնուրոյնութիւն — բաժան սեփականութեան իրաւունքը:

Մինչդեռ կանանց ժառանգական իրաւունքները Անգլիայում սահմանափակ են մինչև այժմ: Աղջկերքը անշարժ գոյքը ժառանգելու իրաւունք են ստանում միայն տղաների բացակայութեան դէպքում:

Այսպէս է ահա կանանց դրութիւնը Անգլիայի պէս ազատամիտ երկրում:

______________

Եւրոպական պետութիւնների մէջ — կանանց քաղաքական իրաւունքների հարցում — երկրորդ տեղն է բռնում Նորվէգիան: Վերջինումս մի քանի անգամ քուէարկուել է այդ հարցը և վերջի քուէարկութեան ժամանակ ստացել է ձայների մեծամասնութիւն, բայց չէ ընդունուել որովհետև այնտեղ մի օրէնք ընդունուած լինելու համար պէտք է ստանայ ձայների 2/3—ը:

Բայց 1901 թուից համայնական ընտրութիւններում կանայք թէ ներգործական և թէ կրաւորական իրաւունքներ ունեն. իսկ 1902 թ. օրէնքը իրաւունք է տալիս կանանց ընտրուած լինել և երդուեալ դատաւոր:

Պէտք է ասել, որ Նորվեգիան առաջնորդող դեր է կատարում Եւրոպայում կանանց հարցում. նա դեռ 1828 թ. բաց արեց կանանց առաջ իր համալսարանների դռները: Բաց են այժմ կանանց առաջ գործելու գրեթէ բոլոր ասպարէզները — թէ հասարակական և թէ պետական. ոչ միայն ազատ արհեստները — բժշկական, փաստաբանական և այլն այլն և հասարակական ու պետական պաշտօնները — բացի զինուորական, ոստիկանական և դիպլօմատիական ծառայութիւններից:

______________

Կանանց քաղաքական իրաւունքների հարցը Ֆրանսիայում թէև շատ վաղ է ծագել, բայց նա տևողական չի եղել և ժամանակ առ ժամանակ բորբոքուելով նորից մարել է: Թէև ֆեմինիստական մամուլը Ֆրանսիայում երբէք չի դադարել գործելուց, բայց ֆրանսուհիների մէջ չի նկատւում այնպիսի զօրեղ ձգտում քաղաքական իրաւունքներ ձեռք բերելու — ինչպէս որ Անգլիայի կանանց մէջ, և եղած հանրագրերը ու դիմումները — կանանց ընտրողական իրաւունքներ շնորհելու մասին, ոչ մի յաջողութիւն չեն ունեցել: Ֆրանսիայի հանրապետական կառավարութիւնը մասամբ չի վստահանում ընտրողական իրաւունքներ տալ կանանց, որովհետև վերջիններս գտնւում են այնտեղ կաթօլիկ կղերականութեան ազդեցութեան տակ, իսկ կղերական ոգին ուժեղացնելը ցանկալի չէ ի հարկէ:

Ընդհանրապէս կանանց շարժումը Ֆրանսիայում մեծ ծաւալ չունի և դրա արգելառիթ պատճառներից մէկը պէտք է համարել նոյն կղերականութեան ազդեցութիւնը:

XIX դարի առաջի կէսում կանանց թէ տարրական և թէ միջնակարգ կրթութիւնը Ֆրանսիայում շատ անբաւարար էր. դպրոցները սակաւաթիւ էին և ծրագիրները թոյլ: Այնուհետև սկսում են ուշք դարձնել և կանանց կրթութեան գործը բարենորոգել:

1882 թ. կանանց տարրական ուսումը պարտաւորական դարձրին և ուսումնարանների ծրագիրները հաւասարեցրին տղայոց տարրական ուսումնարանների ծրագիրների հետ:

Կանանց միջնակարգ կրթութիւնը, ինչպէս առաջ, նոյնպէս և այժմ, գտնւում է մեծաւ մասամբ կուսանաց վանքերի ձեռին. այդ դպրոցների ծրագիրը արական միջնակարգ դպրոցների ծրագիրներից թոյլ է. իսկ պետական իգական դպրոցների թիւը աւելի քիչ է:

Առանձին ձգտում չեն արտայայտում կանայք Ֆրանսիայում և դէպի բարձրագոյն ուսումը. թէև դեռ վաթսունական թուականներից համալսարանների դռները սկսեցին բացուել կանանց առաջ և այժմ Ֆրանսիայի բոլոր համալսարաններում կանայք ընդունւում են տղամարդկանց հետ հաւասար իրաւունքներով:

1903 թ. Ֆրանսիայի համալսարանների 29,000 ուսանողների թուից 1200–ը կանայք էին, սրանցից կէսից աւելի ֆրանսուհիք էին, իսկ միւս կէս 508 հոգի — օտարերկրացի կանայք:

Ֆրանսիայում կանանց առաջ բաց են հետևեալ ասպարէզները. կանայք ծառայում են պոստի, երկաթուղու, պետական բանկի և միւս հիմնարկութիւնների մէջ: Կան բանտային և գործարանական տեսուչների օգնականուհիներ, երկաթուղու կայարանների գլխաւորներ, կին–բժիշկներ պետական և հասարակական հաստատութիւններում: Վերջերս կանանց թոյլատրուած է և փաստաբանական գործունէութիւնը. թէև փաստաբան կանայք առ այժմ մի քանի հոգի են միայն: Շատ են կանայք ուսուցչական ասպարէզում, և գլխաւորապէս տարրական դպրոցներում: Կան կին խմբագիրներ:

Ֆրանսիայի քաղաքացիական օրէնքները զրկում են կանանց շատ իրաւունքներից, և մանաւանդ ամուսնացած կանանց: Ամուսնացած կինը Ֆրանսիայում ամբողջապէս կախուած է իր մարդուց: Նրա բոլոր կարողութիւնը — թէ գոյքային և թէ իրաւական — անցնում է մարդու իշխանութեան ներքոյ: Միայն սեռերի ժառանգական իրաւունքները  հաւասարեցրած են Ֆրանսիայում դեռ յեղափոխութեան ժամանակներից:

Այսպէս ինչպէս տեսնում էք Ֆրանսիայում կանայք ոչ միայն քաղաքական իրաւունքներ չունին, այլ և նրանց իրաւաքաղաքացիական դրութիւնը չափազանց սահմանափակուած է:

______________

Կանանց քաղաքական իրաւունքների հարցը Գերմանիայում բարձրացրին միայն 1905 թ.: Սոցիալ–դեմօկրատների պարագլուխ Բեբելը 1905 թ. առաջարկեց րեյխստագին ընտրողական իրաւունքներ տալ կանանց, բայց առաջարկութիւնը յաջողութիւն չգտաւ իհարկէ:

Գերմանիայում մինչև անգամ օրէնքը արգելում է կանանց մասնակցութիւնը միտինգներում և միւս քաղաքական բնաւորութիւն կրող համախմբումներում:

Կանանց շարժումը Գերմանիայում համեմատած միւս երկիրների հետ շատ ուշ սկսուեց: Վաթսունական թուականներից հիմնւում են կանանց իրաւունքների պաշտպան միութիւններ, որոնց գործունէութիւնը ուղղուած է լինում գլխաւորապէս կանանց կրթական մակերևոյթը բարձրացնելու հոգսին: Սակայն չնայած այդ կազմակերպութիւնների ջանքերին կանանց միջնակարգ կրթութիւնը մինչև այժմ անբաւարար վիճակի մէջ է: Կառավարութիւնը առանձին հոգս չի տանում կանանց միջնակարգ կրթութեան վրայ և դպրոցների մեծամասնութիւնը մասնաւոր են: Իգական միջնակարգ դպրոցների ծրագիրները արական դպրոցների ծրագիրներից ցածր են և միայն մի քանի գիմնազիաներ կան, ուր ուսման ծրագիրները հաւասարեցրած են արականների հետ:

Վերջերս մի քանի տեղ փորձեր են անւում տղայոց և աղջիկերանց խառն ուսման:

Գերմանական համալսարանների մեծ մասը բաց է կանանց համար, բայց դրանցից միայն մի քանիսն են տղամարդկանց հետ համահաւասար գիտնական աստիճաններ տալիս կանանց. միւսները ընդունում են կանանց միայն իբրև ազատ ունկնդիրների:

Գերմանական համալսարաններում սովորող կանանց նշանաւոր մասը օտարերկրացիք են:

Տարրական ուսումը Գերմանիայում պարտաւորական է երկու սեռերի համար էլ: Կրթական գործը գտնւում է գլխաւորապէս տղամարդկանց ձեռքում. թէև ժողովրդի լուսաւորութեան գործի ասպարէզում կանանց թիւը աւելի է, քան թէ միւս արհեստներում:

Բացի ուսուցչական ասպարէզից կանայք ընդունւում են պոստային հիմնարկութիւններում: Կան կին–բժիշկներ ինչպէս և գործարանական տեսուչների օգնականուհիք:

Գերմանուհու իրաւաբանական դրութիւնը աւելի բարձր է քան թէ ֆրանսուհու: Ամուսնացած գերմանուհին աւելի իրաւատէր է, աւելի քիչ է սահմանափակուած իր մարդու իշխանութեամբ: Գերմանիայում ամուսինների իրաւունքները համեմատաբար աւելի հաւասար են, ամուսնացած կինը իրաւունք ունի սեփական գոյք ունենալ և կառավարել նրան ինքնուրոյն:

Եւ այսպէս, ինչպէս տեսնում էք այս կարճ տեսութիւններից, Գերմանիայում կանանց հարցը առանձին առաջադիմութիւն չի արել, թէև վերջի տարիներս աւելի կենդանութիւն է ցոյց տալիս ու աւելի լայն ծաւալ ընդունում:

Սրանով մենք վերջացնում ենք վերոյիշեալ երկիրներում կանանց հարցի տեսութիւնը և անցնում այդ հարցի դրութեանը Ռուսաստանում:

______________

Կանանց կազմակերպուած շարժում Ռուսաստանում մինչև այժմ չի եղել և նորերս միայն կարծես ուզում է ծնունդ առնել մի այդպիսի շարժում:  Երևան է գալիս «կանանց իրաւունքների հաւասարութեան միութիւնը» իր գաւառական ճիւղերով — թէև ոչ բազմաթիւ անդամներով: Ներկայացւում են կանանց բազմաթիւ ստորագրութիւններով հանրագրեր — համալսարանների դռները կանանց առաջ բանալու խնդիրներով: Դրանք արդէն կազմակերպուած գործունէութեան արտայայտութիւններ են: Բայց կանանց հարցը Ռուսաստանում գոյութիւն ունի վաղուց արդէն և միայն այժմ նա առանձին կենդանութիւն է ստացել: Վաթսունական թուականների ազատամիտ րեֆօրմների ժամանակաշրջանում հանդէս եկաւ և կանանց հարցը: Այդ ժամանակներում հարց էր բարձրացրուած համալսարաններում կանանց ընդունելու մասին և Պետերբուրգի համալսարանը ու բժշկական Ակադեմիան 1859—1861 թ. ընթացքում ընդունում են կին ուսանողներ, բայց յետոյ համալսարանում տեղի ունեցած խառնակութիւններից օգտուելով կանանց առաջ նորից փակում են այդ բարձրագոյն դպրոցների դռները:

1870 թ. Պետերբուրգում բացւում են կանանց դասընթացներ, որոնք 1873 թ. փակուելով նորից բացւում են 1878 թ. — Бестужев. курсы անուան տակ: 1872 թ. Պետերբուրգի բժշկական Ակադեմիային կից բացուեցին կանանց բժշկական դասընթացներ, բայց 1880 թ. զինուորական մինիստր Վանովսկին փակել տուեց այդ դասընթացներն էլ:

1869 թ. Մոսկուայում բացուեցին կանանց դասընթացներ — այսպէս անուանուող «Лубянскiе курсы», իսկ 1872 թ.–ից մինչև 1886 թ. գոյութիւն ունէին Մոսկվայում պրօֆ. Գերիէի նոյնանման դասընթացներ: Այնուհետև 1900 թ. նոյն պրօֆ. Գերէին հիմնեց Մոսկուայում «կանանց բարձրագոյն կուրսեր», որ գոյութիւն ունին և այժմ: Բացի այդ Մոսկուայում կան կանաց մանկավարժական կուրսեր, ուր ուսանում են հազարից աւելի ուսանողուհիներ: 1896 թ. Պետերբուրգում բացւում է կանանց բժշկական ինստիտուտը: Գոյութիւն ունի Պետերբուրգում նաև կանանց մանկավարժական ինստիտուտ և ուրիշ մի շարք մասնաւոր կուրսեր:

Ներկայ 1906 թ. Պետերբուրգում հիմնուեց մի նոր կանանց բարձրագոյն դպրոց — կանանց պոլիտեխնիկական կուրսեր:

Յոյս կայ որ Ռուսաստանի համալսարաններն ևս շուտով վերջնականապէս կը բանան իրանց դռները կանանց առաջ. այդպէս է գոնէ վկայում Պետերբուրգում տեղի ունեցած ներկայ տարուայ պրօֆեսորների համագումարի հետևեալ որոշումը.— «Համալսարան են ընդունւում ուսանողներ և ազատ ունկնդիրներ երկու սեռերի անձինք առանց կրօնի և ազգութեան խտրութեան»:

Ռուսաստանում առաջի կանանց միջնակարգ մի երկու ինստիտուտ հիմնւում են 1754—1764 տարիներում. այնուհետև ժամանակի ընթացքում իգական միջնակարգ դպրոցների թիւը մինչև 1899 թ. հասնում է մօտ 500–ի: Ռուսաստանում գոյութիւն ունին երեք տիպի իգական գիմնազիաներ: Ժողովրդական լուսաւորութեան գիմնազիաները, մարիինսկի և թեմական: Առաջինների ծրագիրը համեմատաբար աւելի բարձր է վերջի երկու տիպի գիմնազիաներից, բայց և այնպէս առաջինների ուսման ծրագիրներն էլ արական միջնակարգ դպրոցների ծրագիրներից թոյլ են: Տարրական ուսումը շատ և շատ աննախանձելի վիճակի մէջ է: 1897 թ. Ռուսաստանի ներքին նահանգներում գրագէտ կանանց թիւը 9 % էր, իսկ տղամարդկանց — 30 %. (անտեղի չլինի ասել որ մեր հարևան Ֆինլանդիայում դեռ 1890 թ. անգրագէտ կանայք ինչպէս և տղամարդիկ — միայն 2 % էին կազմում):

Կանանց գործունէութեան ասպարէզները Ռուսաստանում շատ սահմանափակ են: Կանայք աշխատում են գլխաւորապես մանկավարժական ասպարէզում. բայց այդտեղ էլ նրանց իրաւունքները հաւասարեցրած չեն տղամարդկանց հետ: Թէև պէտք է նկատել որ տարրական դպրոցների վարժուհիների ուսման ցենզը աւելի բարձր է քան թէ վարժապետներինը:

Քիչ չեն այժմ ծառայող կանանց թիւը պոստ–հեռագրատան և միւս հիմնարկութիւններում — գրագիրների պաշտօններում:

Կին–բժիշկներ Ռուսաստանում շատ չեն, բայց եղածներից շատերը աչքի են ընկնում իրանց գաղափարականութեամբ: Նոյնպէս աչքի է ընկնում ռուս կանանց առանձին ձգտումը դէպի բժշկական ուսումը: Շվէյցարիայի համալսարաններում բժշկութիւն սովորող առաջին կանայք — ռուսներ էին: Ի դէպ պէտք է նկատել որ Շվէյցարիայում համալսարան սկսեցին ընդունել կանանց վաթսունական թուականներից:

Ինչ վերաբերում է կանանց իրաւաբանական դրութեանը Ռուսաստանում, պէտք է ասել, որ նրանց քաղաքացիական իրաւունքները աւելի քիչ են սահմանափակուած քան օրինակ Ֆրանսիայում և Գերմանիայում: Չափահաս կինը Ռուսաստանում աւելի ինքնուրոյն է և աւելի քիչ է ենթարկուած տղամարդու խնամակալութեան: Նա իրաւունք ունի ինքնուրոյնաբար կատարել ամեն տեսակ քաղաքացիական ակտեր: Կայքային սեփականութեան իրաւունքներում նա նոյնպէս ինքնուրոյն է: Բայց ինչ վերաբերում է ժառանգական իրաւունքներին, այդտեղ կանանց իրաւունքները սահմանափակուած են ինչպէս այդ տեղի ունի և Անգլիայում: Եւրոպայի միւս պետութիւններում կանանց ժառանգական իրաւունքները հաւասարեցրած են տղամարդկանց հետ:

Ինչպէս տեսնում էք, կանայք Ռուսաստանում դեռ շատ բան պէտք է նուաճեն — թէ կրթական ու հասարակական գործունէութեան ասպարէզում, թէ քաղաքացիական և թէ քաղաքական իրաւունքների շրջանում:

Վերջացնելով կանանց հարցի դրութեան տեսութիւնը Ռուսաստանում, չենք կարող չնկատել, որ թէև կազմակերպուած կանանց գործունէութիւն Ռուսաստանում չէ եղել մինչև այժմ, բայց ռուս կանանց անհատական առաջադիմութիւնը, գիտութեան ծարաւը ու նրա անհատական գաղափարականութիւնը — անուրանալի են:

______________

Այժմ տեսնենք ինչպէս է ծագել, կանանց հարցը և կանանց շարժումը և որոնք են նրանց գոյութեան պատճառները:

Կանանց հարցի և կանանց շարժումի հիմքն են կազմում թէ բարոյական—գաղափարական և թէ տնտեսական—սօցիալական ֆակտորներ: Քանի առաջ է գնում քաղաքակիրթ մարդկութիւնը և քանի աւելի է զարգանում կնոջ գիտակցութիւնը, այնքան նա բարոյապէս աւելի է նեղւում իր իրաւազուրկ դրութիւնից, աւելի է բողոքում այն անարդար դրութեան դէմ, որում դրուած է մարդկութեան կէսը. նա ելք է որոնում թօթափելու վրայից ուժեղ սեռի լուծը, նա ձգտում է նրա ընկերը դառնալ — և ոչ թէ նրա խնամակալութեամբ ապրող իրաւազուրկ մի արարած լինել: Նա պահանջում է թէ իրաւունքների և թէ պարտականութիւնների հաւասարութիւն: Նա գիտէ, որ քանի կինը տնտեսական կախում ունի տղամարդուց — անկախութեան մասին խօսք լինել չի կարող, և նա ձգտում է ուսում, գիտութիւն ձեռք բերել և այդ զէնքերով ճանապարհ հարթել… ու ցանկալի ազատութիւնը ստանալ… Նա բարոյապէս ճնշւում է այն դրութիւնից, որում դրուած է իբրև քաղաքացիապէս մի անչափահաս էակ. նա բողոքում է դրա դէմ, և իր բողոքը լսելի դարձնելու համար նա կազմակերպւում է, միութիւններ, համագումարներ է կազմում և կազմակերպուած ձևերով հաւասարութիւն է պահանջում իր մարդկային իրաւունքների.— հաւասարութիւն իրաւաբանական, քաղաքացիական և քաղաքական իրաւունքների:

Իսկ ուժեղ սեռի առաջադէմ մասը կանանց իրաւունքների հաւատարմութեան պաշտպան է հանդիսանում ու ճանապարհ բանում կանանց առաջ:

Դա կանանց հարցի ու շարժումի գաղափարական կողմն է:

Բայց կանանց հարց և կանանց շարժում առաջ բերող աւելի ևս զօրեղ ֆակտոր պէտք է համարել ժամանակակից սօցիալական պայմանները: Այստեղ ևս քանի աւելի է առաջ գնում կեանքը քաղաքակրթութեան շաւղով, ստեղծելով բարդ սօցիալական պայմաններ, այնքան աւելի սուր ձև է ստանում կանանց հարցը և աւելի լայն ծաւալ է ընդունում կանանց շարժումը:

Հին ժամանակներում — երբ տիրապետում էին դեռ նահապետական կարգերը — բոլոր կանայք վաղ պատանեկութեան հասակում մարդու էին գնում և ընտանեկան շրջանում մի աշխատաւոր տարր կազմում: Այդ ժամանակներում կինը ընտանիքի մի ցանկալի անդամ էր համարւում — իբրև մի օգտակար բանուոր ոյժ:

Առաջ երբ դեռ մուտ չէր գործել արդի գործարանական արդիւնաբերութիւնը և լայն չափերով զարգացած էր արհեստագործական արդիւնաբերութիւնը և տնայնագործութիւնը, կնոջ դերը ընտանիքում, իբրև բանուոր ոյժի, շատ մեծ էր: Հում նիւթերից նա պատրաստում էր թէ ուտելու և թէ հագնելու բոլոր պիտոյքները, բաւարարութիւն էր տալիս ընտանիքի բոլոր պահանջներին, իսկ աւելորդը դեռ շուկայ ուղարկում: Կին թէ տղամարդ իրանց ոյժերին համապատասխան արհեստներ էին զարգացնում. կինը՝ ընտանիքում, իսկ տղամարդը՝ արհեստանոցում: Բայց մեքենայական արդիւնաբերութիւնը և գործարանական արդիւնաբերութիւնը եկան վերջ դնելու աշխատանքի նախկին ձևերին. արհեստագործութիւնը և տնայնագործութիւնը չէին կարող մրցել շարունակ կատարելագործուելով մեքենաների հետ, գործարանական արդիւնաբերութեան հետ: Մեքենայի արտադրած իրը աւելի արժան էր գնահատւում, որովհետև նրա վրայ աւելի քիչ աշխատանք էր գործադրուած: Գործարանական արդիւնաբերութիւնը արտաքսելով բանուոր ոյժեր աշխատանքի նախկին վայրերից, միևնոյն ժամանակ անգործ թողեց և շատ բանուոր ձեռներ, որոնց փոխարինեց մեքենան: Այն ինչ կարող էին արտադրել որոշ ժամանակի ընթացքում տասնեակ արհեստաւորներ, մեքենան աւելի կարճ ժամանակամիջոցում արտադրում էր նոյնը — միայն մի բանուորի ղեկավարութեամբ: Դրա հետևանքը եղաւ այն որ ազատ մնացած բանուոր ձեռներ ստիպուած էին առաջարկել իրանց բանուոր ոյժը ամենաչնչին վարձատրութեամբ: Այսպէս ընկաւ բանուորի աշխատանքի վարձը, և այսպէս ահա գործարանական ինդուստրիան յեղաշրջեց աշխատաւոր դասի նահապետական կենցաղավարութիւնը: Յեղաշրջուեց և միւս դասակարգերի կեանքը: Հարստութիւնները սկսեցին ամբարուել գործարանատէրերի մօտ: Ստեղծուեց բանուոր պրօլետարիատ: Կեանքը թանգացաւ, բանուոր տղամարդի աշխատանքի արդիւնքը բաւարարութիւն չէր տալիս ընտանիքի պահանջներին և կինը տղամարդուն նեցուկ լինելու և ընտանիքի նիւթական պակասորդը լրացնելու համար ստիպուած էր ընտանիքից դուրս աշխատանք որոնել: Նա մտնում է գործարանական բանուորների շարքը և տղամարդու հետ հաւասար չափով սպառելով իր ոյժերը, ստանում է վարձատրութեան փոքրագոյն չափը:

Եւ քանի աւելի է ընկնում բանուոր տղամարդու վաստակը, այնքան աւելի մեծ թուով են կանայք լցւում գործարանները, իսկ այդ հանգամանքը աւելի ևս պակասեցնում էր տղամարդու աշխատանքի վարձը:

Միջին դասակարգի կանայք ևս, որ առաջ ընտանիքի համար ամեն բան իրանք էին պատրաստում — մնացին անգործ, կապիտալիստական արդիւնաբերութեան զարգանալու պատճառով:

Քաղաքակրթութեան զարգացման հետ հասարակութեան բոլոր խաւերի համար ստեղծուեցին նոր սօցիալական պայմաններ. գոյութեան կռիւը դժուարին դարձաւ, աւելի պատրաստականութիւն պահանջուեց այդ կռւում չընկճուելու համար:

Արդի սօցիալական և տնտեսական պայմանները արգելք դարձան վաղ ամուսնութիւններին: Ամուսնութիւնների թիւը օրէց օր սկսեց պակասիլ, իսկ ամուսնացողների հասակը աւելի և աւելի բարձրանալ: Այդ պայմանների վրայ աւելացրէք և այն հանգամանքը, որ շատ երկրներում կանանց թիւը տղամարդկանց թուից գերազանց է, և դուք կը տեսնէք, որ կանանց մի ահագին բանակ զրկուած է մարդու գնալու հնարաւորութիւնից և ուրեմն ստիպուած է ինքնուրոյն աշխատանքով ապրել:

Եւրոպայի շատ երկրներում կանանց թիւը տղամարդկանց թուից աւելի բարձր է: Այսպէս օրինակ 1000 տղամարդու վրայ ընկնում են կանանց հետևեալ թուերը.

Ֆրանսիայում                1000     տղամարդու    վրայ    1014     կին:

Թէև Եւրոպայի հարաւային երկրներում կանայք աւելի սակաւաթիւ են:

Այսպէս.

Բայց ընդհանուր առմամբ կանանց թիւը Եւրոպայում տղամարդկանց թուից աւելի բարձր է: Թէև տղամարդիկ թուով աւելի են ծնւում, բայց մահացութիւնը տղամարդկանց մէջ աւելի մեծ է, և գլխաւորապէս մանկական հասակում:

Արևմտեան Եւրոպայում իգական սեռի ամեն մի 1000 ծնունդների վրայ գալիս է 1040—1060 արական սեռի ծնունդ. բայց մանկական հասակում և գլխաւորապէս մինչև երկու տարեկան հասակը մեռնող տղաների թիւը մեռնող աղջկերանց թուից շատ բարձր է լինում: Իսկ հասակաւոր տղամարդիկ թէև ոչ այն չափով ինչպէս մանկական հասակում, բայց դարձեալ աւելի շատ են մեռնում քան թէ կանայք: Վերջի հանգամանքը պէտք է բացատրել մասամբ նրանով, որ տղամարդիկ ընտանիքից դուրս աւելի են ենթարկւում զանազան պատահարների և վերջապէս պատերազմների գործած աւերումները զգալի չափով նոսրացնում են տղամարդկանց շարքերը: Այդ հանգամանքների պատճառով այրի կանանց թիւը այրի տղամարդկանց թուից շատ մեծ է:

Եւ այսպէս ուրեմն, եթէ հաշուի առնենք բոլոր այն կանանց, որոնք սօցիալական պայմանների շնորհիւ շատ ուշ են մարդու գնում, և նրանց որոնք նոյն պայմանների և տղամարդկանց թուի պակաս լինելու պատճառով բոլորովին զրկուած են մարդու գնալու հնարաւորութիւններից, և այն ամուսնացած կանանց, որոնց ամուսինների վաստակը բաւարարութիւն չի տալիս ընտանիքի կարիքների ու ստիպում է կանանց ևս ընտանիքից դուրս աշխատանք որոնել և, վերջապէս, այն այրի կանանց, որոնք յաճախ ոչ միայն իրանց, այլ և իրանց երեխաների գոյութիւնը պէտք է պահպանեն սեփական աշխատանքով, մենք կը տեսնենք, որ ինքնուրոյն աշխատանքով ապրելու կարիք ունեցող կանանց թիւը շատ և շատ մեծ է:

Այդտեղ գոյութեան հարց է: Հասարակութեան զանազան խաւերին պատկանող կանանց մի ահագին բազմութիւն ստիպուած է աշխատանք որոնել. բայց… աշխատանքի դռները փակ են նրանց առաջ… փակ են և կրթական ճանապարհները…

Ահա որտեղ է սկսւում կանանց հարցը և նրա հետևանքը — կանանց շարժումը:

______________

Այսպէս ուրեմն, ինչպէս տեսնում էք, «կանանց հարցը» մօդայի կամ կանանց քմահաճոյքի արդիւնք չէ, այլ կենսական մի հարց: Կանայք աշխատելու իրաւունք են պահանջում. նրանք պահանջում են բանալ իրանց համար կրթութեան և աշխատանքի վայրերը. իսկ մենք տեսանք վերև թէ որպիսի դժուարութեամբ և որպիսի դանդաղութեամբ են բացւում կանանց առաջ թէ համալսարանները և թէ աւելի ևս՝ գործունէութեան ասպարէզները: Մենք տեսանք որ մեզանից շատ քաղաքակիրթ երկրներում կանանց համար փակ են դեռ շատ ասպարէզներ, իսկ այնտեղ ուր նրանք ընդունւում են, կանանց աշխատանքը մեծաւ մասամբ աւելի վատ է վարձատրւում, քան տղամարդու նոյնանման աշխատանքը:

Պէտք է ասել որ աշխատանքի ստորին աստիճաններում — գործարանական բանուորուհու, տնային ծառայի և միւս համանման դիրքերում — կանանց հեշտութեամբ տեղ տուին. ամեն ոք շտապեց շահագործել կնոջ էժանագին բանուորական ոյժը, իսկ աւելի բարձր դիրքեր գրաւելու համար երկար ժամանակ և մեծ ջանքեր հարկաւոր եղան… աշխատանքի աւելի բարձր վայրերում, աւելի լաւ վարձատրուող աստիճաններում տղամարդը ձեռնտու չէր համարում աւելորդ մրցակից ունենալ… և ահա առաջ էին բերւում հազար ու մի առաջարկութիւններ…

Միւս կողմից աշխատանքի աւելի բարձր ասպարէզներում մուտք գործելու համար հարկաւոր էր գիտութիւն ունենալ. իսկ ինքը գիտութիւնից զուրկ էր: Նրա համար աւելորդ էին համարում լուրջ ուսումը. բայց կեանքը իր անողորմ պահանջներով ստիպեց զիջել և կանանց համար քիչ քիչ սկսեցին բացուել բարձրագոյն դպրոցները, համալսարանները. թէև մեծ զգուշութեամբ:

Կնոջ ազատագրութեան, կնոջ էմանսիպացիայի հակառակորդները բազմաթիւ էին, ինչպէս են և այժմ իհարկէ:

Տղամարդու հոգեբանութիւնը, կնոջ վրայ իշխել սովորած տղամարդու հոգեբանութիւնը հասկանալի էր. նա սովոր էր կնոջ մէջ տեսնել մի անդէմ էակ, տղամարդու կամքը, տղամարդու ցանկութիւնները կատարող մի հլու հպատակ. իսկ կրթուած, իրաւատէր կինը այդ շրջանակներում ապրել չէր կարող…

Շատ են կանանց էմանսիպացիայի և համոզուած հակառակորդները, այսպէս ասած համոզուած պահպանողականները. և ահա կանանց ազատագրութեան անհաշտ թշնամիները միաբերան բողոքում են.

Կինը կը կորցնի իր կանացիական հմայքը, նա կը նմանուի տղամարդուն — ասում էին ոմանք:

Կնոջ տեղը ընտանեկան շրջանն է և նրա կոչումը մայր լինելն է — ասում էին միւսները:

Եթէ կինը հասարակական պաշտօններ վարի, տղամարդը ստիպուած կը լինի ընտանիքում տնտեսուհու դեր կատարել կամ կը խուսափի ամուսնութիւնից — ասում էին երրորդները:

Կնոջ բնածին ընդունակութիւնները սահմանափակ են, նրա տեղը չէ հասարակական ասպարէզը, նա կը տապալի ամեն մի ձեռնարկութիւն — ասում էին չորրորդները:

Եւ այսպէս անվերջ:

Բայց տեսնենք թէ որքան իրաւացի են կանանց էմանսիպացիայի հակառակորդները:

Ասում են. «Կինը կը կորցնի իր կանացիական հմայքը, նա կը նմանուի տղամարդուն»: Ճիշտ է, կար ժամանակ, օր. Ռուսաստանում, երբ ազատութեան դեռ նոր հոտն առած կանայք ձգտում էին նմանուել տղամարդկանց իրանց շարժուածքի ձևերով, հագուստով, ամբողջ արտաքինով. նկատելի էր դիտաւորեալ անհոգութիւն արտաքինի վերաբերեալ և այլն: Բայց դա անցողական երևոյթ էր. այժմ այդպիսիները բացառութիւն են կազմում: Ազատութեան ընտելացած և իսկապէս կրթուած, զարգացած կինը հեռու է անցեալի այդ մի բուռը կանանց նմանուելու տենչից, բայց միևնոյն ժամանակ նա անձնատուր էլ չի լինում զարդարանքներին և պաճուճանքներին:

«Կնոջ տեղը ընտանեկան շրջանն է և նրա կոչումը մայր լինելը» — ահա ուշադրութեան արժանի մի առարկութիւն. բայց հազիւ թէ գտնուին շատ կանայք, որոնք չը համաձայնուեն որ կնոջ առաջի և վսեմ կոչումը մայր լինելն է. և հազիւ թէ լինեն այնպիսի կանայք, որոնք չգերադասեն ընտանեկան շրջանը մի կանցելեարիայի, կամ մի առևտրական տան խեղդուկ մթնոլորտից:

Շատ իրաւացի կը լինէր վերոյիշեալ առարկութիւնը կնոջ կոչումի մասին, եթէ կինը քմահաճոյքից դրդուած անտես անէր մայրութեան կոչումը և բաղդ որոնէր նոր ասպարէզներում. բայց չէ որ կնոջը ընտանիքից դուրս տանողը կարիքն է — տնտեսական կարիքը, որ նրան ընտանեկան օջախից զրկողը սօցիալական պայմաններն են: Չէ որ մենք տեսանք, որ այնտեղ ուր կարիքը չէ ստիպում, ինչպէս օր. Աւստրալիայի միացեալ նահանգներում, այնտեղ կինը առանձին հակում չի արտայայտում ընտանիքից դուրս աշխատելու, զանազան հասարակական պաշտօններ վարելու:

Ցոյց տանք այժմ թէ որքան սխալ է կանանց էմանսիպացիայի հակառակորդների այն կարծիքը, թէ «եթէ կինը հասարակական պաշտօններ վարի, այն ժամանակ տղամարդը ստիպուած կը լինի ընտանիքում տնտեսուհու դեր կատարել, կամ կը խուսափի ամուսնութիւնից;

Մենք գիտենք, որ բոլոր քաղաքակիրթ երկրներում, շնորհիւ սոցիալական և տնտեսական պայմանների, շնորհիւ այն հանգամանքի որ կեանքը օրէցօր թանգանում է, իսկ մարդկանց պահանջները լայնանում և ուրեմն ընտանիք պահելը աւելի դժուարանում է, ևս առաւել որ շնորհիւ արդի սոցիալական պայմանների կինը ընտանիքում այլևս աշխատաւոր տարր չի ներկայացնում, այլ միայն վատնող, ծախսող,— ահա այդ պայմանների հետևանքը այն է, որ բոլոր քաղաքակիրթ երկրներում ամուսնութիւնների թիւը տարէց տարրի զգալի չափով պակասում է: Մենք գիտենք և այն որ այժմեան ամուսնութիւնների մեծագոյն մասը բնական ընտրութեան արգասիք չէ, այլ դրամական հաշուի արդիւնք: Ամուսնանում են ոչ թէ աւելի արժանաւոր, ֆիզիքապէս և հոգեպէս աւելի գեղեցիկ աղջկերանց հետ, այլ նրանց հետ, որոնք լաւ օժիտ ունեն, հետևապէս՝ կարող են ապահովեցնել ընտանիքի գոյութիւնը: Դա թէ բարոյական և թէ ցեղի լաւացնելու տեսակէտից բացասական երևոյթ է,— բայց արդի սօցիալական պայմանների հետևանք:

Մինչ դեռ երբ որ կանանց առաջ բաց կըլինեն գործելու բոլոր ասպարէզները և ամեն մի կին նոյնպէս մի աշխատաւոր կը լինի, ինչպէս և ամեն մի տղամարդ, այն ժամանակ ամուսնութիւնների թիւը պէտք է որ բարձրանայ, որովհետև կինը այլևս մի բեռը չի լինիլ տղամարդու համար, այլ նրա ընկերը, նեցուկը: Ամուսնութեան հարցում դրամական հաշիւներով ղեկավարուողների թիւը կընկնի: Կնոջ մէջ ամենից առաջ կը գնահատեն նրա անհատական արժանաւորութիւնները: Առաջ կը գայ բնական ընտրութիւն.— տղամարդը կնութեան կառնի այն աղջկան որը աւելի գեղեցիկ ու առողջ է, աւելի բարոյական ու խելօք:

Ինչ վերաբերում է առարկութեան այն կէտին, որ կնոջ ընտանիքից դուրս գործելը՝ թողնում է ընտանիքի գործերը երեսի վրայ, պէտք է ասել, որ մենք գիտենք արդէն, որ ժամանակակից պայմաններում ընտանիքի տնտեսութիւնը շատ էլ բարդ չէ, ուրեմն մնում է գլխաւորապէս երեխաների դաստիարակութեան հարցը, որը և արժանի է առանձին ուշադրութեան:

Առաջուայ ժամանակներում, երբ կինը առնուազն 6—8 երեխաներ էր ծնում, իսկ յաճախ և 10–12 և էլ աւելի, կնոջ գրեթէ ամբողջ կեանքը, գոնէ նրա երիտասարդական և միջին հասակը անցնում էր մայրական ֆունկցիաներ կատարելում: Այսպէս չէ արդի հասարակութիւններում: Մենք տեսնում ենք որ քաղաքակրթութեան զարգացման հետ զուգընթացաբար պակասում է որդէծնութիւնը: Վիճակագրական տեղեկութիւնները ցոյց են տալիս որ բոլոր եւրոպական պետութիւններում ծնունդների թիւը նկատելի կերպով պակասում է և առանձնապէս դա զգալի է Ֆրանսիայում:

Մենք տեսնում ենք և այն, որ աւելի բարձր՝ մտաւորապէս աւելի զարգացած դասակարգերում աւելի քիչ երեխաներ են ծնւում, քան թէ ստորին — դիցուկ բանուորական դասակարգում:

Անզաւակ ամուսնութիւնների թիւը օրէց օր աւելանում է, իսկ երեխայ ունեցողներն էլ 1–2–ից աւելի սակաւ են ունենում: Ֆրանսիայում, օրինակ, երկու որդուց աւելի գրեթէ չեն ունենում և այնտեղ դա մի տեսակ սիստեմ է դարձել — արուեստական իհարկէ: Մինչև անգամ գիւղացիական դասակարգը, որը բոլոր երկրներում աչքի է ընկնում իր բեղմնաւորութեամբ — բազմածնութեամբ, Ֆրանսիայում գիւղացիութիւնը անգամ երկորդիական սիստեմի կողմնակից է — նրանք ևս երկու երեխաներից աւելի չեն ունենում:

Այժմ Ֆրանսիայի կառավարութեան լուրջ հոգացողութիւն է պատճառում ազգաբնակութեան նուազումը, որի դէմ միջոցներ են ձեռք առնւում. արուեստական միջոցներով խրախուսում են ամուսնութիւնները և բազմածնութիւնը:

Որդէծնութեան անկումը ունի իհարկէ բազմաթիւ պատճառներ: Ի թիւս այլոց մէկ, որ ամուսնութիւնները այլ ևս այնպէս վաղ չեն կատարւում ինչպէս առաջ, որ ամուսնացողների թարմ երիտասարդութիւնը անցած է լինում յաճախ, երկրորդ, մեծ տեղ են բռնում որդէծնութեան դէմ առնող արուեստական միջոցները — ինչպէս որ այդ ակներև տեղի ունի Ֆրանսիայում: Արուեստական միջոցների են դիմում գլխաւորապէս տնտեսական հանգամանքներից դրդուած, մասամբ էլ անձնական ազատութեան… նեղ էգօիզմից:

Բայց ինչ որ առանձնապէս աչքի է ընկնում բոլոր երկրներում դա այն է, որ մտաւոր աշխատանքով ապրող դասում, հասարակութեան մտաւորապէս զարգացած մասում, որդէծնութիւնը զգալի չափով պակասում է:

Յայտնի է որ ամենազարգացած և ուժեղ կենդանիները — ինչպէս են — առիւծ, փիղ, ձի, կով և այլն, մեծ սերունդ չեն տալիս, մինչդեռ ստորին կազմակերպութեան, ստորին կազմուածքի կենդանիները — միջատները, ձկները և այլն — աւելի մեծ չափով են բազմանում: Բացի այդ, Դարվին ասում է, որ յայտնի կենդանիներ վայրենի դրութիւնից անցնելով տնային դրութեան և ձեռնասուն դառնալուց յետոյ կորցնում են իրանց բեղմնաւորութիւնը.— օրինակ փիղը:

Այդ անալոգիայով պէտք է ենթադրել, որ նոյն երևոյթը տեղի ունի և մարդկային հասարակութիւններում: Այսպէս ուրեմն, ի նկատի առնելով որ ժամանակակից մայրերը (ինտելիգենտ դասի) բեռնաւորուած չեն բազմաթիւ երեխաներով և որ երեխան շատ ժամանակ է խլում մօրից ու առանձին խնամքի է կարօտ մինչև դպրոցական հասակը միայն, ուստի այդպիսի մայրերը այնուհետև, այսինքն երեխան դպրոցական հասակին հասնելուց յետոյ, ազատ կարող են գործադրել իրանց ոյժերը հասարակական ասպարէզներում:

Սակայն հարցի էութիւնը այդ տեղ չէ, այլ այն տեղ թէ ինչպէս միացնել մօր և ինքնուրոյն աշխատաւորի պարտականութիւնները. ահա կանանց հարցի այն կէտը, այն պրոբլեմը, որի առաջ կանգ են առնում շատերը…

Եւ սօցիալիզմը գալիս է լուծելու այդ պրօբլեմը:

Նա ասում է:— Պարտադիր, ընդհանուր ուսում պէտք է լայնացնել մինչև ընդհանուր, պարտադիր դաստիարակութիւն: Մեր խօսքը այն սխալ հասկացուած սօցիալիզմի մասին չէ ի հարկէ, որի թերուս, տաքարիւն հետևողները քարոզում են բարքերի սանձարձակ ազատութիւն, քարոզում են կենցաղավարութեան յեղաշրջում — առանց ի նկատի առնելու ժամանակի պահանջները և միջավայրի համապատասխան զարգացումը. ոչ, մենք խօսում ենք գիտնական սօցիալիզմի վարդապետութեան մասին — որի նպատակն էվօլիւցիայի ճանապարհով հասնել գերագոյն բարոյականութեան յաղթանակին:

Եւ այսպէս սօցիալիզմը ելք է գտնում՝ մօրը տանը չկապելու — նա առաջարկում է ընդհանուր, պարտադիր դաստիարակութիւն:

Առաջի հայեացքից դա շատ խորթ է թւում. ի՞նչպէս, երեխային տալ տանից դո՞ւրս. թւում է թէ դա մի անբարոյական ելք է, բայց այդպէս է թւում կրկնում ենք միայն առաջի հայեացքից: Երևակայեցէք որ մայրը — մի հասարակ բանուորուհի, ստիպուած է օրուայ ապրուստը հայթայթելու համար տանից դուրս աշխատանքի գնալ: Նա թողնում է երեխաներին տանը անխնամ, մատնում նրանց փողոցի վնասակար ազդեցութեանը: Յայտնի է, որ գործարանական կենդրոններում, ուր կինը աշխատում է գործարաններում, իսկ երեխաները մնում են անխնամ տանը — երեխաների մահացութիւնը հասնում է սարսափելի բարձր աստիճանների:

Երևակայեցէք այժմ միջին դասակարգի մօրը, որը ստիպուած է ընտանիքի դրութիւնը թեթևացնելու նպատակով կողմնակի աշխատանք ունենալ — լինի դա մի իւսուցչուհի, կամ մի բժշկուի, որը ստիպուած է թողնել երեխաներին անկիրթ դայեակի, կամ աղախնու հսկողութեան ներքոյ: Միթէ դրանց համար հասարակական դաստիարակութիւնը մի բարեպատեհ, մի ցանկալի ելք չէ: Չէ՞ որ այնտեղ երեխայի ֆիզիկական և բարոյական դաստիարակութիւնը կը լինի հմուտ, պատրաստուած մասնագէտների ձեռքում, մինչդեռ յաճախ նոյն իսկ միջին դասակարգին պատկանող մայրը չի կարող տալ զաւակին այն դաստիարակութիւնը, չի կարող այնպէս ղեկավարել երեխայի միտքն ու հոգին, ինչպէս այդ կանեն պատրաստուած մասնագէտներ: Նոյնը և ֆիզիկական դաստիարակութեան հարցում:

Անցնենք այժմ այն առարկութեանը թէ «կնոջ բնածին ընդունակութիւնները սահմանափակ են, նրա տեղը չէ հասարակական ասպարէզը, նա կը տապալի ամեն մի ձեռնարկութիւն և այլն». և տեսնենք թէ որքան տեղի է այդ նկատողութիւնը իր եզրակացութիւններով:

Վերև մենք տեսանք, որ այն երկրներում ուր կինը քաղաքական և քաղաքացիական իրաւունքներ է վայելում ու գործում է հասարակական ասպարէզներում — նա պատուով ու ամենայն յաջողութեամբ կատարում է իր դերը նոր դիրքերում: Այդ հարցի գործնական կողմը:

Ինչ վերաբերում է կնոջ բնածին ընդունակութիւնների հարցին, որին ապացոյց էին բերում այն բանը, որ կնոջ ուղեղը տղամարդու ուղեղից փոքր է, ահա թէ ինչ են ասում այդ մասին վերջի գիտական տեղեկութիւնները:

Տղամարդու ուղեղը բացարձակապէս (абсолютно) աւելի շատ է, բայց կնոջ ուղեղը համեմատաբար է (относительно) աւելի շատ: Տղամարդու մարմինը կնոջ մարմնից մեծ է, հետևապէս ուղեղն էլ աւելի մեծ է: Տղամարդու մարմնի մեծութիւնը վերաբերւում է կնոջ մարմնին միջին չափով ինչպէս 100–ը 93,2–ի:

Տղամարդու ուղեղի կշիռը 1019–ից մինչև 1925 գրամմ է, կնոջ ուղեղը 820–ից մինչև 1565 գրամմ: Ուրեմն տղամարդու ուղեղի կշիռը վերաբերւում է կնոջ ուղեղի կշռին ինչպէս 100–ը 99,3: Այսպէս ուրեմն կնոջ ուղեղը համեմատաբար աւելի շատ է:

«Անկասկած, նշանակութիւն ունի ոչ թէ ուղեղի քանակութիւնը, այլ նրա կազմակերպութիւնը և նրա ոյժի գործադրութիւնը և վարժութիւնը», ասում է Բեբել իր «Կինը և սոցիալիզմ» գրքում:

Հին, նախնական ժամանակներում, ինչպէս և այժմ վայրենի ժողովուրդների մէջ կնոջ ու տղամարդի թէ ֆիզիկական և թէ մտաւոր զարգացման տարբերութիւնը աւելի աննշան է, քան թէ արդի, քաղաքակիրթ հասարակութիւններում:

Վայրենի կնոջ ու տղամարդու ուղեղի քանակութեան մէջ աւելի քիչ տարբերութիւն կայ, քան թէ քաղաքակիրթ ժողովուրդների կանանց ու տղամարդկանց մէջ — ասում է նոյն հեղինակը:

Ուրեմն քաղաքակիրթ հասարակութիւններում կինը տղամարդուց աւելի է տարբերւում, քան թէ վայրենիների ու սկզբնական հասարակութիւններում: Պատճառը հասկանալի է: Այնտեղ ուր կինը և տղամարդը միատեսակ ազատութիւն են վայելում ու միատեսակ զարգանում, նրանց միջի տարբերութիւնը՝ թէ ֆիզիկական և թէ մտաւոր զարգացման տարբերութիւնը՝ աննշան է, իսկ մեր հասարակութիւններում, ուր կնոջ պարտաւորութիւնները ու աշխարհահայեացքը ընտանեկան շրջանից դէնը չի գնում, մինչ տղամարդու գործունէութեան ասպարէզը այնքան լայն, այնքան բարդ ու այնքան բազմատեսակ է, շատ հասկանալի է, որ մեր հասարակութեան կնոջ ու տղամարդու զարգացման մէջ տարբերութիւնը մեծ է:

Յայտնի է, որ մարմնի ամեն մի գործարան, որ երկար ժամանակի ընթացքում չի գործադրւում, գործ չի ածւում, նա ոչ միայն չի զարգանում, այլ նոյնիսկ ծիւրանում է, ենթարկւում է ատրոֆիի: Կինը ամբողջ դարեր ապրել է տղամարդու սահմանած նեղ շրջանակներում: Այդ շրջանակներում ճնշուած, սահմանափակուած է եղել նրա թէ ֆիզիկական և թէ մտաւոր աշխարհը: Ազատ զարգացման մասին խօսք լինել չէր կարող: Նրա մէջ զարգացել են միայն հպատակուելու, յարմարուելու բնազդները և յայտնի լաւ ու վատ զգացմունքները. և այսքանը միայն: Դրսի աշխարհը նրա համար Terra incognita է եղել. զուրկ է եղել կինը և կրթութիւնից. և եթէ չնայած այդ բոլոր աննպաստ պայմաններին կնոջ խելքը դարձեալ ենթարկուել է էվօլիւցիայի, դա պէտք է բացատրել ժառանգականութեան օրէնքով միւս կնոջ ուղեղը ժառանգել է մարդկութեան. կէսի մտաւոր առաջադիմութիւնը:

Եթէ չլինէր մի սեռի յատկութիւնները միւս սեռին անցնելու ժառանգականութեան կանոնը, այն ժամանակ, ինչպէս ասում է Դարվին այդ առիթով, «Երևի տղամարդը կնոջից մտաւորապէս այնքան բարձր կլինէր որքան որ որձ սիրամարգը գերազանցում է էգին իր փետուրների գեղեցկութեամբ»: («Մարդու ծագումը: Սեռային ընտրութիւն»): Բայց պէտք է նկատել և հետևեալը. «Նշանները յաճախ կամ թէ միշտ հակում են արտայայտում զարգանալու նոյն սեռում և նոյն հասակում, որում նրանք սկզբից երևան են եկել ծնողների մէջ» (Դարվին Մարդու ծագումը: Գլուխ VIII): Այդ հիման վրայ պէտք է կարծել որ կինը աւելի է ժառանգում մօրից, քան թէ հօրից, ուստի տղամարդու այսպէս ասած ցեղը ազնուացնող (մտաւորապէս և ֆիզիկապէս) նշանակութիւնը, աւելի թոյլ է եղել: Այդ բոլոր հանգամանքների հետևանքը նա է, որ ժամանակակից հասարակութիւններում կինը թէ ֆիզիկապէս և թէ մտաւորապէս տղամարդուց աւելի թոյլ է:

Մենք կը փորձենք այստեղ կարճառօտ կերպով պարզել այն հանգամանքները, որոնք դարձրին տղամարդուն ուժեղ և իշխող, իսկ կնոջը — թոյլ և իրաւազուրկ:

Յայտնի է, որ ինչպէս ամբողջ կենդանական աշխարհում — արական սեռում, նոյնպէս և մարդկային ցեղում — տղամարդու մէջ, ցեղի շարունակութեան բնազդը աւելի ուժեղ է և աւելի տևողական քան թէ կնոջ մէջ: Այդ հանգամանքով պէտք է բացատրել, որ սկզբնական ժամանակների վայրենի տղամարդիկ կռիւներ էին մղում միմեանց դէմ կանանց տիրանալու համար: Այդ կռւում զարգանում էր տղամարդու մէջ ռազմական ոգի, քաջութիւն, ֆիզիկական ոյժ, հաստատակամութիւն և եռանդ: Նոյն այդ յատկութիւնները հարկաւոր էին նրան և կնոջ ուշադրութիւնը գրաւելու համար: Սեռային ընտրութեան այդ ձևը գոյութիւն ունէր երկար դարերի ընթացքում: Այդ ժամանակներում չկար ընտանիք այժմեան հասկացողութեամբ: Սկզբից բոլոր կանայք պատկանում էին բոլոր տղամարդկանց, և բոլոր տղամարդիկ — բոլոր կանանց այնպէս, ինչպէս որ այդ տեղի ունի կենդանական աշխարհում: Այնուհետև քանի աւելի է զարգանում մարդկութեան գիտակցութիւնը, այնքան սեռային կենակցութեան շրջանը սահմանափակւում է: Ստեղծւում է արիւնակցական հասկացողութիւն մօր և որդոց, քրոջ և եղբօր ու քոյրերի որդոց միջի յարաբերութիւնների սրբութիւն: Բայց որովհետև դարձեալ տեղի ունէր բազմամուսնութիւն և երեխաների հայրը անյայտ էր — ուստի տիրում էր մայրական իրաւունքը: Մայրը ընտանիքի պետն էր. երեխաները ճանաչում էին միայն մօրը, հետևապէս արիւնակցական կապը ճանաչւում էր մայրական գծով: Բոլոր ընտանեկան և ժառանգական յարաբերութիւնները տեղի ունէին մայրական տոհմի արիւնակցական շրջանում: Տղամարդիկ — կնոջ ամուսինները չէին պատկանում իրանց կանանց արիւնակցական տոհմին, այլ պատկանում էին իրանց մօր, իրանց քոյրերի տոհմին. և նրանց ժառանգներն էին համարւում քրոջ սերունդը. իսկ այդ տղամարդկանց որդիքը — պատկանում էին իրանց մօր ազգակցական շրջանին: Այդ պատճառով թէև քոյրերը պատկանում էին արիւնակցական մի տոհմի, բայց նրանց ամուսինները — օտար և ընդհանուր էին. մի քրոջ ամուսինը միւս քրոջ ամուսինն էլ էր:

Ահա այսպէս տիրապետում էր «մայրական իրաւունքը»: Մայրը ընտանիքի և տոհմի պետն էր. նրա համարումը շատ մեծ էր: Այդ ժամանակներում կինը բոլորովին ազատ էր, ի հարկէ: Բայց տղամարդը կնոջը ձեռքից չը տալու համար ստիպուած էր պաշտպանել նրան, ինչպէս և նրա երեխաներին թշնամիներից — թէ վայրենի գազաններից և թէ իր հակառակորդներից: Բացի այդ նա որսորդութիւններով, իսկ յետոյ և հողագործութեամբ, օգնում էր նրանց կերակրուել: Այդ դերը յաջող կատարելու համար բաւական չէր միայն ֆիզիկական ոյժը. հարկաւ զարգանում էին նրա և մտաւոր ընդունակութիւնները:

Ժամանակը առաջ էր գնում. մարդկութիւնը առաջադիմում էր: Փոխւում էր կամաց կամաց կենցաղավարութեան ձևը: Սկսում են զարգանալ արհեստներ, առևտուր:

Տղամարդու աշխատանքի ամբարուած արդիւնքը մայրական իրաւունքի հիման վրայ ժառանգում է կամ նրա քրոջ սերունդը և ոչ թէ իր որդիքը, կամ օգտւում են հօրը չճանաչող իր կնոջ որդիքը: Տղամարդու աշխատանքի արդիւնքը դառնում է ընդհանրութեան սեփականութիւն: Մայրական իրաւունքի տիրապետութիւնը պահպանում էր կոմունիստական կազմը: Բայց տղամարդուն ձեռնտու չէր ընտանեկան այդ կարգը. նա սկսեց պահանջել որ կինը իրանից բացի ոչ ոքի չճանաչի. և նա նուաճեց այդ իրաւունքը: Կինը սկսեց պատկանել միայն մէկին: Այդ կենակցութիւնից ծնուած երեխաները ինչպէս որ մօրն էին պատկանում, նոյնպէս՝ և հօրը: Կնոջ իշխանութիւնը ընկճուեց. առաջ եկաւ հայրական իրաւունքը: Կօմունիզմը տեղի տուեց մասնաւոր սեփականութեան տիրապետութեանը: Սկսւում է տղամարդու իշխանութիւնը և կնոջ ստրկացումը. կնոջ ազատութիւնը և նրա իրաւունքները հասցնւում են minimum–ի: Կնոջ հաւատարմութիւնը ապահովացրած լինելու համար տղամարդը զրկում է նրան դրսի աշխարհի հետ շփուելու կարողութիւնից: Կինը դառնում է մի անբան արարած, տղամարդու սեփականութիւնը — այդ բառի բուն մտքով: Այսպէս է եղել կնոջ դրութիւնը մինչև մեր ժամանակները:

Ահա այն հանգամանքները որ դարձրել են կնոջը իրաւազուրկ և մտաւորապէս աւելի թոյլ: Ի հարկէ կան վերին աստիճանի խելօք կանայք, ինչպէս և կան շատ յիմար տղամարդիկ, բայց չի կարելի հերքել, որ տղամարդու մտաւոր մակերևոյթը ընդհանուր առմամբ աւելի բարձր է, որ միջին տղամարդը միջին կնոջից մտաւորապէս աւելի բարձր է:

Բայց այն պայմանները որոնք զրկել եր կնոջը զարգանալու հնարաւորութիւնից, նոյն պայմանները նպաստել են տղամարդու մտաւոր առաջադիմութեանը: Սահմանափակելով կնոջ աշխարհը ընտանեկան նեղ շրջանում, տղամարդը դրսի բոլոր հոգսը իր վրայ առնելով՝ բնականաբար լարում էր իր մտաւոր ամբողջ կարողութիւնը գոյութեան կռուի ասպարիզում և քանի աւելի էր առաջադիմում մարդկութիւնը, այնքան տղամարդու մտաւոր գործունէութեան շրջանը լայնանում էր: Նա իշխում էր ընտանիքում, իշխում էր և ընտանիքից դուրս և ազատ մրցակցութեան միջոցով զարգացնում իր մտաւոր և հոգեկան ընդունակութիւննրը: Զուգընթացաբար դրա հետ նրա ուղեղը ճոխանում, հարստանում էր այն գիտութիւններով որ ձեռք էր բերում նա կրթական ճանապարհով:

Ահա այն հանգամանքները որ դարձրել են տղամարդուն ուժեղ և իշխող:

Սակայն պէտք է նկատել և այն, որ զրկելով կնոջը զարգանալու հնարաւորութիւնից, տղամարդը ի դէմս կանանց ստեղծել էր մի յետադիմական ոյժ, որը դանդաղեցնում էր մարդկութեան առաջադիմութիւնը:

Նոյն ժառանգականութեան օրէնքի համաձայն, տղամարդու ուղեղի ազատ զարգացմանը յայտնի չափով արգելք էր հանդիսանում մօրից ժառանգած մտաւոր յետամնացութիւնը:

Այսպէս ուրեմն, կինը իբրև մի յետամնաց տարր դանդաղեցնում է մարդկութեան էվօլիւցիան:

Կնոջ առաջադիմութեան համար անհրաժեշտ է նրա ազատ զարգացմանը նպաստող պայմաններ, ուստի ամբողջ մարդկութեան շահերը պահանջում են կնոջ դրութեան, կնոջ իրաւունքների կատարեալ հաւասարութիւն տղամարդկանց հետ:

Նոյնն է պահանջում և արդարութիւնը:

Բացէք կնոջ առաջ բոլոր ճանապարհները, տուէք նրան նոյն ազատութիւնը և այն իրաւունքները ինչ որ տղամարդիկ են վայելում. տուէք նրան հաւասար կրթութիւն, հաւասար քաղաքացիական և քաղաքական իրաւունքներ:

Թող նա ազատ զարգացնի իր ընդունակութիւնները.— դրա մէջ է ընդհանուրի բարօրութեան գրաւականը:

Սօֆիա Դանիէլբէգեան

[1] Չերգեշտյան, Լ․ (2017, ապրիլ 28)․ «Հայ կնոջ ձայնը» Մուրճի հարթակից․ վերցվել է՝ https://socioscope.am/archives/829։

[2] Դանիէլբէգեան, Ս. Կանանց հարցը և նրա ծագելու պատճառները. Մուրճ․ 1906(6), Թիֆլիս:

[3]Օգտուել ենք հետևեալ աղբիւրներից. А. Бебель: ,,Женщина и соцiализмъ“, И. Хвостовъ: «Современное женское движенiе», Вильямъ Ривсъ: «Женское избирательное право» и друг.

[4] Брандтъ: «Современная женщина»

[5] Պրոհիբիցիօնիստներ — քաղաքական կուսակցութիւն, որ ձգտում է սահմանափակել արբեցողութիւնը օրէնսդրական ճանապարհով: Prohibition — արգելք:

The post ԿԱՆԱՆՑ ՀԱՐՑԸ ԵՒ ՆՐԱ ԾԱԳԵԼՈՒ ՊԱՏՃԱՌՆԵՐԸ appeared first on Socioscope.

Ավանդաբար՝ մարդու իրավունքները մարգինալացված և խոցելի խմբերի՝ սեփական խոցելիության, գոյութենական պայքարի, իրենց իսկ խնդիրները բարձրաձայնելու, դրանք ձևակերպելու և առավել արժանապատիվ կյանք ունենալու պայքարի գործիք են եղել։ Սակայն վերջին տարիներին աշխարհում նկատելի է մի նոր միտում, երբ խոցելի խմբերի իրավունքների պաշտպանության, անարդարությունների, անհավասարության և այլ խնդիրների մասին խոսելու և դրանք բարձրաձայնելու գործիքները լայն կերպով սկսել են գործածել պահպանողական, հակաժողովրդավար խմբերը. երևույթ, որը կարող է հեռուն գնացող բացասական ազդեցություններ ունենալ մարդու իրավունքների ընկալումների և բովանդակության վրա։ Մարդու իրավունքների հայեցակարգը, ճիշտ է, ինչ-որ խմբի սեփականությունը չէ, սակայն պահպանողական, աջական, ազգայնական և որոշ ֆաշիստական խմբերի կողմից մարդու իրավունքների հայեցակարգի  օգտագործման  և  ակտիվ շրջանառության արդյունքում որոշ հարցեր են առաջ գալիս, օրինակ՝ որքանո՞վ է այս դերակատարների գործունեությունը համապատասխանում մարդու իրավունքների նորմերին և չափորոշիչներին, արդյոք այս խմբերի կողմից մարդու իրավունքների դիսկուրսի կիրառումը լեգիտիմ և արդարացվա՞ծ է, և արդյոք հակաժողովրդավարական, պահպանողական հարցերի շրջանակներում հղումը մարդու իրավունքներին իրականում ի նպա՞ստ, թե՞ ի վնաս է մարդու իրավունքների պաշտպանությանը^[4]։ Այս համատեքստում մարդու իրավունքների արմատական խնդիրներից է ոչ թե նրա, այսպես ասած, «թուլությունը», այլ հենց մարդու իրավունքների «հաջողության չնախատեսված հետևանքները», ինչի արդյունքում ռեակցիոն, պահպանողական և հակաժողովրդավար խմբերը որդեգրել և լայնորեն կիրառում են մարդու իրավունքների դիսկուրսը^[5]։ Այս համատեքստում կարևոր է արձանագրել, որ վերջին տարիներին կենտրոնից աջ, պահպանողական, ազգայնական խմբերը, նրանց շարքում նաև կնատյաց և հոմոֆոբ հռետորաբանություն տարածող հակագենդերային խմբերն աշխարհի բազմաթիվ երկրներում քաղաքական ընդարձակումներ են ունենում։ Այս ընդարձակումների բովում վերոնշյալ խմբերը թիրախավորվում են առաջադեմ քաղաքացիական հասարակությանը, առանձին ակտիվիստների և իրավապաշտպանների՝ ամենատարբեր առիթներով և զանազան համատեքստերում։

Այս երևույթները նոր չեն նաև Հայաստանի համար, որտեղ այս արշավներն ու նախաձեռնությունները ավելի մեծ թափ ու աշխուժություն են ձեռք բերել 2018 թ․ Թավշյա հեղափոխությունից հետո^[6]։ Հեղափոխությունից հետո հակագենդերային արշավները Հայաստանում ագրեսիվ կերպով մանիպուլացնում են հանրային զգայունություն ունեցող հարցերը, թիրախավորում են դրանցով զբաղվող իրավապաշտպաններին և քաղհասարակության ներկայացուցիչներին՝ կառավարող ուժի դեմ մարտնչելու, հակակառավարական տրամադրություններ զարգացնելու և ներքաղաքական կյանքում սեփական դերակատարումը բարձրացնելու համար^[7]։ Ինչպես աշխարհի բազմաթիվ երկրներում, Հայաստանում ևս վերջին տարիներին այս արշավների գործունեության մեջ նկատելի են փոխակերպումներ և պայքարի ռազմավարությունների փոփոխություններ։ Նրանք փորձում են ներկայանալ որպես իրական քաղաքացիական հասարակություն՝ կասկածի տակ դնելով մարդու իրավունքների ոլորտում տարիներ շարունակ գործունեություն իրականացրած կազմակերպությունների և իրավապաշտպանների գործորդությունն ու գործունեության իրական նպատակները։ «Հակա-շարժումները», կոնսերվատիվ, աջական արշավներն ու շարժումները համեմատաբար նոր միտումներ են դասական շարժումների՝ ֆեմինիստական շարժման, աշխատանքային իրավունքների, քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքների համար պայքար մղող սոցիալական շարժումների համատեքստում։

Այս հոդվածի շրջանակներում կփորձենք հասկանալ, թե ինչու են «նորեկները» ներկայանում իբրև քաղհասարակության ներկայացուցիչներ և ինչ նպատակներ են հետապնդում, ինչու են օգտագործում հատկապես մարդու իրավունքները, իրավունքի լեզուն և շրջանակը՝ իրենց նպատակներին հասնելու համար, ինչպես և ինչու են ընտրում այս կամ այն խնդիրը և այդ խնդիրների շուրջ հանրության և որոշում կայացնողների վրա ազդելու այս կամ այն մեթոդը։ Այս հարցերը բացահայտելու համար օգտագործել ենք մարդու իրավունքների հարցի շուրջ պահպանողական և աջական արշավների՝ Ռոն Դուդայի վերլուծական դասակարգումը՝ ներխուժում, նմանակում, խոցելիության հավակնություն^[8]։ Այս հոդվածի շրջանակներում առանձնահատուկ ուշադրություն ենք դարձնում հատկապես կանանց իրավունքների հարցի շահարկումներին՝ բացահայտելով և վերլուծելով այս խմբերի քաղաքական դիրքավորումները, նպատակները, պայքարի մեթոդները և ձևերը։

Ներխուժում, կամ ինչպես են մարդու իրավունքները քողարկում քաղաքական նպատակները

Նախքան 2018 թ․ Թավշյա հեղափոխությունը շատ իրավապաշտպաններ, ակտիվիստներ և քաղհասարակության ներկայացուցիչներ իրավիճակը նկարագրում և ներկայացնում էին իբրև «նեղացող»։ Նման գնահատականների հիմքում ոչ միայն քաղհասարակության գործունեության միջավայրի վերլուծություններն էին, այլև 2017-2018 թթ. նախաձեռնված օրենսդրական փոփոխությո­ւնները, բացասական հետևանքներ ենթադրող նախաձեռնությունները^[9], ինչպես նաև հասարակական կազմակերպությո­ւնների մասին օրենքի 2017 թ. փոփոխությունը, որի հետևանքով, օրինակ, գործնականո­ւմ սահմանափակվեց բնապահպանական ՀԿ-ների՝ հանրային շահի պաշտպանության հնարավորությունը Հայաստանի դատարաններո­ւմ^[10]։ Քաղհասարակության տարածքի նեղացումը տեղի ուներ, ընդհանո­ւր առմամբ, ֆորմալ ժողովրդավարության և հարաբերական ազատ խոսքի պայմաններում։ Քաղհասարակության գործունեության նախահեղափոխական պայմանների համատեքստո­ւմ կարևոր է դիտարկել նաև Ռուսաստանի, տեղական և միջազգային բիզնես կազմակերպությունների, ինչպես նաև պետական տարբեր գերատեսչությունների և վերջիններիս ֆինանսական միջոցների ներդրումը այլընտրանքային, վերահսկելի կամ ժամանակի իշխանություններին հավատարիմ, պահպանողական օրակարգեր առաջնորդող քաղհասարակություն ձևավորելու առումով: Այս քաղաքականությո­ւնները իրականացվո­ւմ էին RONGO, BONGO, GONGO (ռուսական, բիզնեսի, կառավարության կազմակերպած ՀԿ) տիպի քաղհասարակություն ձևավորելու և ուժեղացնելու միջոցով, որոնք միտված էին հանրության լայն շերտերո­ւմ պահպանողական գաղափարախոսության և արժեքների, պատերնալիստական բարոյականության, հակաժողովրդավարության և վերահսկող ռուսական քաղաքականության վերարտադրությանը, ինչպես նաև որոշ խոշոր բիզնես շահերի հովանավորչությանը^[11]:

Կառավարության և բիզնեսի կազմակերպած քաղհասարակության ֆենոմենը բավական երկար տարիներ հետազոտողների ուշադրության կենտրոնում է։ Այս հարցի շուրջ հասարակագետները իրականացրել են բազմաթիվ հետազոտություններ, և թեմայի շուրջ գրականությունը բազմազան է։ «Պետության մարիոնետները», «ուրվական կազմակերպությունները» շատ տարածված են աշխարհում։ Դրանք սովորաբար կազմակերպվում, հիմնադրվում և աջակցություն են ստանում ոչ ժողովրդավար ռեժիմների կողմից, որոնց նպատակն է միջազգային հանրությանը ցույց տալ ազատ և կենսունակ քաղհասարակության պատկեր՝ լռեցնելով «իրական քաղհասարակության» ձայնը։ Սա հատկապես տարածված պրակտիկա էր նախահեղափոխական Հայաստանում։ Այսպես, տարբեր հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ բազմիցս բարձրաձայնել են, որ ժամանակի իշխանությունները տարբեր միջազգային կառույցների և կազմակերպությունների հետ իրենց հանդիպումներում առերևույթ խոսում էին իշխանության առաջ քաշած փոփոխությունների շուրջ քաղաքական բոլոր ուժերի և հասարակական կազմակերպությունների հետ քննարկումների անհրաժեշտության մասին^[12], ստորագրում էին օրենքների մշակման գործընթացում քաղաքացիական հասարակության մասնակցությունն ապահովելու մասին հուշագրեր^[13], սակայն գործնականում ոչ միայն չէին դիտարկում իրական քաղհասարակության վերհանած խնդիրները, այլ նաև վերհանված խնդիրներին լուծում տալու փոխարեն ներդնում էին քաղհասարակության դեմ պայքարի մեխանիզմներ և ստեղծում GONGO-ներ^[14]: Այս կազմակերպություններն ակնհայտ ընտրախախտումներով իրականացված ընտրություններում տեսնում էին «դրական տեղաշարժեր^[15][16]», իրենց բիզնես շահերը առաջ տանելու համար ամենաբարձր մակարդակով հանդիպում էին Կառավարության ներկայացուցիչների հետ, «ներկայացնում իրենց կողմից կատարված ուսումնասիրությունների արդյունքները, հանդես գալիս առաջարկություններով^[17]», «գոհունակություն հայտնում իրենց առաջարկները գնահատելու և գործողությունների ծրագրերում ընդգրկելու կապակցությամբ^[18]», ստանում պարգևներ «երիտասարդներին ռազմահայրենասիրական ոգով դաստիարակության գործում ունեցած ավանդի համար^[19]» և այլն: Այս կազմակերպությունները տարբեր մակարդակներում պետության, օրվա իշխանությունների հետ ստորագրում էին համագործակցության հուշագրեր, որոնք հետագայում պետությունը տարբեր ատյաններում ներկայացնում էր իբրև «իրական համագործակցություն քաղհասարակության հետ», կամ որ այս կամ այն ռեֆորմի իրականացման գործում ներգրավված է եղել քաղաքացիական հասարակությունը^[20]։ Այստեղ հատկանշական է հիշելը, որ պետությունը՝ հանձին ՀՀ Նախագահի գրասենյակի, որոշ հասարակական կազմակերպությունների ֆինանասավորում էր ծխելու դեմ պայքարի, վերարտադրողական առողջության, գյուղական համայնքների զարգացման, Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին ուղղված ծրագրերի, մերօրյա հերոսների փառաբանման, բնապահպանության և այլ թեմաների շուրջ ծրագրեր իրականցնելու համար^[21]։ Սակայն հետագայում լրագրողների իրականացրած հետաքննություններից իմանում ենք, որ ՀՀ նախագահի աշխատակազմից ամենամեծ դրամաշնորհներ ստացած ՀԿ-ները նույն անուն-ազգանունով մարդիկ են հիմնադրել և ղեկավարում^[22], տարբեր ՀԿ-ների մի մասի գրանցման իրավաբանական հասցեն նույնն է, սակայն վերջիններս չեն գործում^[23], հայտարարված և դրամաշնորհ ստացած ծրագրերի շրջանակներում ոչ մի գործունեություն և ծառայություն չեն մատուցում^[24] և այլն։ Որոշ հասարակական կազմակերպություններ էլ, որոնք որևէ լուրջ ներդրում կամ գործունեություն չեն իրականացրել մարդու իրավունքների կամ ժողովրդավարության բնագավառներում, Եվրոպական միության պատվիրակության գրասենյակ են ներկայացրել իրականությանը չհամապատասխանող դրամաշնորհային ծրագրեր, որից հետո հափշտակել են հատկացված դրամաշնորհային ծրագրերի առանձնապես խոշոր չափերի գումարները^[25]: Եվ երկար տարիներ շարունակվող պրակտիկա է եղել այն, որ իշխանությունները այս ՀԿ-ների՝ GONGO-ների հետ տարբեր ձևաչափերում փոխառնչությունները միջազգային ատյաններում, հանձնարարականների կատարման վերաբերյալ քննարկումներում ներկայացրել են իբրև քաղաքացիական հասարակության հետ համագործակցություն։

Քանի որ իշխանությունները նախընտրում էին իրենց ստեղծած և ֆինանասավորած ՀԿ-ների հետ փոխառնչությունը ներկայացնել որպես «իրական համագործակցություն քաղհասարակության հետ», հնարավոր գործընթացներից դուրս էին թողնում  պրոգրեսիվ քաղհասարակության ներկայացուցիչներին, մարտնչում էին նրանց դեմ՝ նեղացնելով վերջիններիս ազատ գործունեության տարածքը։ Նման պայմաններում մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող ակտիվիստները և խմբերը, իրավապաշտպան քաղհասարակությունը երկրում առկա խնդիրները բարձրաձայնում էին միջազգային պատկան մարմիններում և ջատագովում, որ այդ միջազգային կազմակերպությունները առաջարկություններ և հանձնարարականներ տային պետությանը մարդու իրավունքների բարելավմանն ուղղված միջազգային տարբեր մեխանիզմների ներդրման համար։ Հաջորդիվ քաղհասարակությունը միջազգային գործիքներով մշտադիտարկում էր տեղական մակարդակում դրանց իրականացումը։ Այս մարտավարությունը, սակայն, մշտապես քննադատել են աջական խմբերը և ժամանակի իշխանությունները՝ երկրի վրա «տղա բերելու» և «սպիտակեղենը դուրս տանելու» համար^[26]։ Հետաքրքիր է նկատել, որ 2018 թ․ Թավշյա հեղափոխությունից հետո որոշ նախկին պաշտոնյաներ սկսեցին հիմնել հասարակական կազմակերպություններ^[27][28]։ Քաղհասարակության այս մարտավարության քննադատ քաղաքական գործիչներն այժմ կրկնում են այդ գործելաոճը^[29], օգտվում են իրավապաշտպան պայքարի մեխանիզմներից և գործիքներից^[30]՝ իրենց նեղ քաղաքական շահերն առաջ մղելու համար, սակայն ներխուժելով և փաթեթավորելով դրանք մարդու իրավունքների, ազատությունների պաշտպանության քողի ներքո։ Հետաքրքիր է նաև նկատել, որ այս նորաստեղծ հասարակական կազմակերպություններն իրենց զեկույցներում ոչ միայն քննադատում են իշխանությունների քաղաքականությունները կամ դրանց բացակայությունը, այլ նաև անդրադառնում են պրոգրեսիվ քաղհասարակության զեկույցներին և փորձում հակակշռել դրանց՝ներկայանալով իբրև իրական քաղաքացիական հասարակություն^[31]։

Ներխուժման այլ տարածված ձևերից է նաև, երբ կենտրոնից աջ դիրքավորվող, նախկին քաղաքական էլիտայի արբանյակների ձևավորած նոր կազմակերպությունները և նախաձեռնությունները մասնակցում են իրավապաշտպան կամ պրոգրեսիվ քաղհասարակության միջոցառումներին՝ ելույթների կամ ակցիաների միջոցով սեփական օրակարգերն առաջ մղելու համար։ Սովորաբար, նրանք տեսաձայնագրում են ամեն ինչ և հեռանում, որից հետո ակտիվորեն տարածում են տեսաձայնագրությունները սոցիալական մեդիայի իրենց էջերում։ Մի կողմից՝ նման ակցիաները նպատակ ունեն «փչացնելու» պրոգրեսիվ քաղհասարակության միջոցառումները, մյուս կողմից էլ՝ այս խմբերը նման գործելաոճով փորձում են հասնել նաև պրոգրեսիվ քաղհասարակության լսարանին և ավելի լայն հանրությանը, ուստի այս բոլոր ակցիաների պարտադիր ուղեկիցն է տեսանկարահանումը։

Կարևոր է հաշվի առնել, որ ներխուժման այս ձևերն առավել շարունակական և հիմնավոր հուն մտան 2013 թվականից, երբ հակագենդերային արշավները հայաստանյան քաղաքական օրակարգի մասը դարձան։ 2014 թ․ մի շարք նեոազգայնական և ծայրահեղական խմբեր «Ո՛չ հակաընտանեկան պրոպագանդային», «Հոմոֆաշիզմը չի՛ անցնի» և այլ պաստառներով փորձեցին ներխուժել և խանգարել «Հասարակություն առանց բռնության» ՀԿ-ի կազմակերպած «Գենդերային բաղադրիչի ներառումը «Հասարակագիտություն» առարկայի դասագրքերում» թեմայով կլոր-սեղան քննարկմանը^[32]։ Այս նույն խմբի մարդիկ հետագայում ներխուժել և ձայնագրել էին քաղհասարակության կազմակերպությունների և միջազգային կառույցների կազմակերպած տարբեր քննարկումներ, որոնք հիմնականում առնչվում էին կանանց իրավունքներին, սեռական և վերարտադրողական առողջությանը և իրավունքին, սեռականության և գենդերի հարցերին, ինչպես նաև ԼԳԲՏ անձանց իրավունքներին։ Հեղափոխությունից հետո այս խմբերը ներխուժման պրակտիկան շարունակեցին հակագենդերային, հակասորոսական արշավների համատեքստում։ Այսպես, հեղափոխությունից հետո մենք ականատես ենք լինում, թե ինչպես են այս խմբերը պարբերաբար հայտնվում քաղհասարակության կազմակերպած միջոցառումներին (հատկապես՝ երբ այդ միջոցառումների կազմակերպման կամ իրականացման մեջ ներգրավված է լինում «Բաց հասարակության հիմնադրամներ-Հայաստանը»), ելույթներ ունենում՝ մեղադրելով քաղհասարակության կազմակերպություններին «օտարերկրյա գործակալական ցանցի անդամ լինելու»^[33], «ոստիկանությանը հրահանգելու և սեփական խմբակի շահերն առաջ տանելու»^[34] մեջ։ Նրանք փորձում էին նաև ներխուժել սոցիալական իրավունքների պաշտպանությանն ուղղված նախաձեռնություններ (օրինակ՝ եկամտահարկի համահարթ հարկման նախագծի դեմ պայքարող ակտիվիստական նախաձեռնությանը զուգահեռ՝ աջերը ևս սկսեցին պայքարել դրա դեմ )^[35], ինչպես նաև բնապահպանական շարժման մեջ՝ աջակցելու Ամուլսարի ոսկու հանքավայրի շահագործման ծրագրի դեմ պայքարող ակտիվիստներին^[36] (ինչը  նրանց թույլ չի տրվել)՝ այն պարագայում, երբ մեկ տարի առաջ նույն այդ խմբի ներկայացուցիչները այդ ակտիվիստներին ներկայացնում էին իբրև «սորոսականներ և Սորոսի ծռեր, ովքեր բնապահպան ձևանալով, փորձում են իրենց վրա վերցնել Ամուլսարի խնդրի բարձրաձայնումը՝ իրականում, Ամուլսարի խնդրի փոխարեն, իրենց մարդասպան ընկերների ազատության բանակցությունները սկսելու նպատակով^[37]»:

Կանանց հարցերի և գենդերային հավասարության թեմաների շրջանակում հակագենդերային արշավների ներկայացուցիչները ներխուժում էին գենդերային հավասարության, կանանց իրավունքների թեմաներով կազմակերպված հանրային միջոցառումներ, ելույթներ ունենում և խաթարում դրանց բնականոն ընթացքը։

Ամենաակնառու ներխուժումներից է 2017թ․ «Ընտանեկան բռնության կանխարգելման մասին» օրենքի նախագծի հանրային քննարկման օրինակը։ ՀՀ արդարադատության նախարարությունը հրապարակել էր «Ընտանիքում բռնության կանխարգելման, ընտանիքում բռնության ենթարկված անձանց պաշտպանության և ընտանիքում համերաշխության վերականգնման մասին» ՀՀ օրենքի նախագիծը և նախաձեռնել էր հանրային քննարկում օրենքի շուրջ, հրավիրել էր ոլորտում աշխատող քաղհասարակությանը, ընդհանուր մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող կազմակերպությունների ներկայացուցիչներին և այլ հետաքրքրված քաղաքացիների՝ բարձրացնելու օրենքի շուրջ իրենց հարցերը, հնչեցնելու մտահոգություններ, առաջարկություններ անելու և քննարկելու համար։ Հանրային քննարկման ընթացքում արդարադատութան նախարարը, Մարդու իրավունքների պաշտպանը ներկայացնում են օրենքի նախագիծը, հիմնավորում օրենքի ընդունման անհրաժեշտությունը, և պաշտոնական ելույթներից հետո նախատեսված «հարց և պատասխանի» բաժնում հակագենդերային արշավների ներկայացուցիչների նախաձեռնությամբ սկսվում է իրարանցում և քաշքշուկ։ Նրանք քննարկման մոդերատորներից պահանջում են իրենց տալ ելույթի իրավունք, քանի որ «իրենք դեմ կողմն են ներկայացնում», «չունեն հարցեր, այլ ունեն ելույթներ»^[38]։ Այսպես, միջոցառման ընթացքը խափանելով, «բեմ ներխուժելով», խոսափողը քաշելով և խոսք պահանջելով՝ այս խմբերի չորս ներկայացուցչի ելույթ ունենալու ժամանակ հատկացվեց։ Ելույթներից մեկի ավարտից հետո հակագենդերային խմբերի ներկայացուցիչները չհանգստացան, փորձեցին շարունակել իրենց ելույթները, ինչի արդյունքում էլ միջոցառումը վերջնականապես դուրս եկավ իր հունից, միջոցառման մասնակիցները ի վերջո լքեցին դահլիճը, քննարկումը չշարունակվեց, խոսնակները ելույթի հնարավորություն չունեցան։ Իսկ քաղհասարակության ներկայացուցիչները, ովքեր ջատագովել էին ընտանեկան բռնության դեմ օրենքի ընդունումն ու կարևորությունը, տարիներ շարունակ աշխատել են ընտանեկան բռնության ենթարկված անձանց և նրանց ընտանիքների հետ, վերջիններիս խնդիրների մասին ունեն խորը գիտելիքներ, հնարավորություն չունեցան բարձրաձայնել իրենց հարցերը,  ներկայացնել մտահոգությունները, անել առաջարկություններ, որովհետև, մեղմ ասած, ներկայացված օրենքի տեքստը բավական խնդրահարույց էր և չէր հասցեագրում ընտանեկան բռնության ոլորտում առկա հիմնարար խնդիրները^[39]։

Ներխուժման նմանատիպ պրակտիկան բավականին տարածված է և շարունակվում է նաև հեղափոխությունից հետո, և այդ ներխուժումների թիրախում հաճախ հենց կանանց իրավունքներով և գենդերային հարցերով զբաղվող քաղհասարակության կազմակերպություններն են, նրանց կազմակերպած միջոցառումները, որոնց ընթացքում բռնության հռետորաբանությունը նաև որոշ դրվագներում վերաճել է ֆիզիկական բռնության։ Նմանատիպ օրինակներից է «Սեռական բռնության ճգնաժամային կենտրոն» ՀԿ-ի կազմակերպած «Իմ մարմինն անձնական է» գրքի շնորհանդեսը, որի ընթացքում հակագենդերային արշավներ նախաձեռնողները ներխուժեցին միջոցառման տարածք, խաթարեցին միջոցառման ընթացքը, ձվեր նետեցին միջոցառման կազմակերպիչների ուղղությամբ՝ վիրավորելով, հեգնելով նրանց, ինչի արդյունքում առաջացած սկանդալի հետևանքով չեղարկվեցին հետագա շնորհանդեսները և գրքի քննարկումները՝ նեղացնելով սեռականության և գենդերի նման զգայուն թեմաների շուրջ աշխատող քաղհասարակության տարածքը^[40]։

Նմանակում և կրկնօրինակում

Հայաստանում աջական և ծայրահեղ աջ խմբերը պարբերաբար տարբեր իրավիճակներում ընտրողաբար շահարկում են մարդու իրավունքների հայեցակարգը հիմնականում իրենց նեղ քաղաքական և տնտեսական շահերը սպասարկելու համար։ Ավելին, այս խմբերը մարդու իրավունքներին հաճախ հղում են անում այն դեպքերում և հանգամանքներում, երբ փորձում են ստիպել պետությանը խթանել իրավական համակարգը՝ իրենց օգտին որոշումներ կայացնելու, իրենց համար ինչ-որ բարենպաստ իրավիճակ ստեղծելու համար։ Տարբեր սոցիալական շարժումների, հակագենդերային կամ հակաիրավական արշավների ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ կենտրոնից աջ դիրքավորված խմբերը, հակագենդերային արշավների ներկայացուցիչները կրկնօրինակում, նմանակում և մոդելավորում են մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող այլ խմբերի, պրոգրեսիվ քաղհասարակության ներկայացուցիչների գործունեությունը, մեթոդներն ու գործիքները՝ համարելով դրանք արդյունավետ։

Սոցիալական շարժումների ոլորտում նմանակման և կրկնօրինակման պրակտիկաները տրամաբանական, ինչպես նաև հիմնականում ազնիվ են այն պարագայում, երբ նմանատիպ գործունեությամբ զբաղվող կազմակերպությունները և նախաձեռնությունները կրկնօրինակում են այլ կազմակերպությունների իրավական մարտավարությունները, հռետորաբանությունը և ռազմավարությունները, երբ դրանք համարում են հաջողված, ինչպես նաև երբ նոր ստեղծված կազմակերպությունները  կիրառում են երկար տարիների փորձառություն և հաջողություններ ունեցած կազմակերպությունների մեթոդաբանությունը։ Սակայն աջ կամ ծայրահեղ աջ խմբավորումների՝ մարդու իրավունքների պրակտիկաների ու հռետորաբանության կրկնօրինակումը ոչ թե «հիացած համախոհի», այլ «ատելի հակառակորդի» նմանակում է, որում համադրվում են «հիացմունքն» ու «զզվանքը», «նմանակում են ուրանալով»^[41]։ Այստեղ կարևոր է նաև արձանագրել, որ սա այն դեպքերից է, երբ իշխանություն և ռեսուրսներ ունեցող խմբերը նմանակում են պրոգրեսիվ խմբերին, որոնք ավելի սակավ ռեսուրսներ ունեն։ Սա «ագրեսիվ նմանակում է». ռեսուրսներ և իշխանություն ունեցող աջ ու ծայրահեղ աջ խմբերը յուրացնում են ավելի քիչ ռեսուրսներ ունեցող, գաղափարական պրոգրեսիվ խմբերի դիսկուրսները, մեթոդաբանությունը և մարտավարությունները և դրանց միջոցով պայքարում են ընդդեմ այն նպատակների, որոնց հասնելու համար պայքարում է պրոգրեսիվ քաղհասարակությունը^[42]։ 
Կարևոր է հստակեցնել, որ նմանակման և կրկնօրինակման այս գործընթացը բնավ կապված չէ մարդու իրավունքների նորմերի տարածման հետ, քանի որ դրա դոմինանտ գործառույթը խափանումն ու քայքայումն է, ինչպես նաև՝ կենտրոնից ձախ իրավապաշտպան հասարակական կազմակերպությունների գործունեությանը և հռետորաբանությանը հակադիր պատկեր ստեղծելը։

Հայաստանում նմանակման և կրկնօրինակման պրակտիկաները բավական տարածված են, դրանք բազմազան են և կրկնօրինակում են իրավապաշտպան պայքարների մեթոդաբանությունը և հռետորաբանությունը, գործիքները և լեզուն։ Բազմազան են նաև թեմաները՝ ներքին քաղաքականությունից մինչև արտաքին քաղաքականություն, մարդու իրավունքների ամենատարբեր հիմնահարցեր, որոնց շարքում են նաև զգայուն հարցերը, խոցելի խմբերի իրավունքների պաշտպանությունը, որոնք բազմիցս են շահարկվել քաղաքական կամ քվազիքաղաքական օրակարգերի, որոշ աջական ուժերի նեղ խմբային շահերի սպասարկման համար։

Վերջին տարիների նմանակման և կրկնօրինակման ամենաակնառու պրակտիկաներից են  2022 թ. խորհրդարանական ընդդիմության կազմակերպած ցույցերը վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հրաժարականի պահանջով^[43]։ Ընդդիմության ներկայացուցիչներն ու իրենց համախոհները «Դիմադրության շարժումը» սկսեցին այն բանից հետո, երբ Ազգային ժողովում Կառավարության ծրագրի 2021 թ․ կատարողականի զեկույցի քննարկման ելույթի ընթացքում Ն. Փաշինյանն ասաց. «Այսօր միջազգային հանրությունը մեզ կրկին ասում է. մի փոքր իջեցրեք Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցում ձեր նշաձողը և միջազգային մեծ կոնսոլիդացիա կապահովեք Հայաստանի և Արցախի շուրջ»^[44]։ «Դիմադրության շարժման» ընտրած մեթոդաբանությունը և գործիքակազմը շատերը նմանեցնում էին 2018թ. Թավշյա հեղափոխության մեթոդաբանությանը և գործիքակազմին^[45]՝ ցույցերի անցկացումը Ֆրանսիայի հրապարակում, փողոցներ փակելը, քայլարշավներ իրականացնելը՝ քայլելով տարբեր քաղաքներից մայրաքաղաք, կամ մայրաքաղաքի տարբեր հատվածներում երթեր իրականացնելը, ապակենտրոն պայքարի կոչերը, մետրոյի աշխատանքն արգելափակելու փորձերը, լայվեր անելը և այլն^[46]։ «Դիմադրության շարժման» նման մեթոդաբանության և գործիքակազմի ընտրությունը մեկնաբանվում էր իբրև «կրկնօրինակում՝ իշխանության զավթման նպատակով^[47]», քանի որ եթե դրանք հաջողություն էին բերել 2018-ին, կարող էին հաջողություն բերել նաև հիմա։ Միաժամանակ, հետաքրքրական է, թե ինչպես են հեղափոխությունն ու հեղափոխությանը մասնակցած մարդկանց հեգնող, նրանց հանդեպ արգահատելի վերաբերմունք ցուցաբերող քաղաքական ուժերը կիրառում հեղափոխական պայքարի մեթոդներն  ու գործիքները՝ մտածելով, որ այդ գործիքների կիրառումն է իշխանության եկածներին իշխանությունից զրկելու և իշխանությանը տիրանալու բանալին։

Խոցելի խմբերի իրավունքների, զգայուն թեմաների՝ հատկապես սեռականության և գենդերային հարցերի շահարկումները և այս ոլորոտում աշխատող պրոգրեսիվ քաղհասարակության պայքարի նմանակումն ու կրկնօրինակումն աջական շրջանակների կողմից լայնորեն տարածված երևույթ է, ընդ որում՝ այս նմանակումը թե՛ մեթոդաբանական, թե՛ հռետորաբանական մակարդակումներում է։

Սեռականության և գենդերային հարցերի տիրույթում կրկնօրինակման ամենաակնառու պրակտիկաներից է տարբեր օրենսդրական նախագծերի, կոնվենցիաների քննարկումների ժամանակ այդ օրենքների ընդունման, կամ կոնվենցիաների ստորագրման և վավերացման գործընթացներում դիրքորոշման թերթիկների կամ հայտարարությունների ներկայացումը, որոնց շրջանակում աջական խմբերը հակափաստարկները ձևակերպում են իրավական լեզվով՝ իրականում խեղաթյուրելով օրենսդրությունը և այն ըստ պատեհության մեկնաբանելով։ Այսպես, խոցելի խմբերի շահերի պաշտպանության ոլորտում պրոգրեսիվ քաղհասարակության ներկայացուցիչները որոշում կայացնողների ուշադրությունը այդ խնդիրների վրա սևեռելու, բացահայտված խնդիրների լուծման համար անհրաժեշտ առաջարկություններ անելու համար օգտագործում են համատեղ հայտարարություններ անելու, ստորագրահավաքներ կազմակերպելու գործիքները, որոնք սկսել են լայնորեն կիրառել նաև այս խոցելի խմբերի իրավունքների պաշտպանության, գենդերային հավասարության և գենդերային իրավունքների պաշտպանության դեմ պայքարող պահպանողական և աջական խմբերը։

ՀՀ փաստաբանների պալատի ղեկավար Արա Զոհրաբյանը 2018 թ․ նախաձեռնել էր ստորագրահավաք change.org կայքում՝ ընդդեմ Եվրոպայի խորհրդի «Կանանց նկատմամբ բռնության և ընտանեկան բռնության կանխարգելման և դրա դեմ պայքարի մասին» կոնվենցիայի վավերացման՝ առավել հայտնի որպես Ստամբուլյան կոնվենցիա։ Change.org հարթակը 196 երկրներում համախմբել է առավել քան 440 մլն մարդու, որոնք իրենց համայնքների կամ երկրի իրադրության բարելավմանն ուղղված ստորագրահավաքներ են նախաձեռնել՝ միտված մարդու հիմնարար իրավունքների և ազատությունների պաշտպանությանը^[48]։ Change.org հարթակում Արա Զոհրաբյանի նախաձեռնած՝ Ստամբուլյան կոնվենցիայի վավերացման դեմ իրականացվող ստորագրահավաքը, սակայն, օրեր անց ջնջել են կայքի իրավաբանները, որոնց հիմնավորմամբ՝ ստորագրահավաքի անհրաժեշտության հիմնավորման բաժնում ներկայացված տեղեկատվության մեջ հայտնաբերվել է ատելության խոսք^[49]: Change.org հարթակի` ստորագրահավաքի կասեցումից հետո Արա Զոհրաբյանը ստեղծեց նոր կայք՝ միայն Ստամբուլյան կոնվենցիայի վավերացման դեմ մարդկանց մոբիլիզացնելու համար։ Արա Զոհրաբյանը մեկ անգամ չէ, որ հանդես է եկել նմանատիպ առաջարկներով. նա և իր գաղափարակից ընկերները պայքարել են ընտանեկան բռնության մասին օրենքի ընդունման դեմ, Սեռական շահագործումից և սեռական բռնությունից երեխաներին պաշտպանելու մասին Եվրոպայի խորհրդի կոնվենցիայի՝ Լանզարոտեի կոնվենցիայի վավերացման դեմ, նույնասեռականության դեմ և այլն։ Կարևոր է նշել, որ 2021 թ․ ապրիլին հիմնադրված «Զարթոնք» ազգային քրիստոնեական կուսակցության գործադիր մարմնի պատասխանատուն ՀՀ փաստաբանների պալատի նախագահ Արա Զոհրաբյանն է^[50], իսկ կուսակցության կայքի «Մեր մասին» բաժնում գրված է, որ «․․․ Հիմնադիրները տարիներ ի վեր ակտիվ պայքար են մղել արատավոր երևույթների ու բարքերի դեմ՝ պաշտպանելով ազգային արժեքները: Մասնավորապես՝ մերժողական վերաբերմունք են ցույց տվել «Ընտանեկան բռնության մասին» օրինագծի (2017թ.), Ստամբուլյան կոնվենցիայի (2019-2020թթ.), Լանզարոտեի կոնվենցիայի (2020թ.) և այլ օրինագծերի ընդունման գործընթացների ու նախաձեռնությունների նկատմամբ^[51]»։ Կուսակցությունը հիմնադրվել է 2021 թ. և մասնակցել հունիսին կայացած Ազգային ժողովի արտահերթ ընտրություններին, և կուսակցությունն իրեն դիրքավորում էր իբրև «արժեհամակարգի պաշտպան^[52]»։ Ակնբախ է, որ նման զգայուն թեմաների շուրջ հակաիրավապաշտպան գործունեությունը և դրա ձևակերպումն իբրև «ազգային արժեհամակարգի պաշտպանություն» ոչ այլ ինչ է, քան աջական պոպուլիզմ, որ միտված է շահարկելու գենդերի և սեռականության հարցերը նեղ քաղաքական օրակարգերն առաջ տանելու, քաղաքական կրեդիտներ և դիվիդենտներ շահելու համար։

Համաշխարհային ֆեմինիստական շարժման մեջ հայրիշխանական համակարգի դեմ պայքարի, ինչպես նաև կանանց հիմնախնդիրների բարձրաձայնման և դրանց լուծման տեսանկյունից ամենաարդյունավետ մեթոդներից են մշտապես եղել  զանգվածային ոչ բռնի միջոցառումները, մասնավորապես՝ երթերը, ցույցերը,  պիկետները և պայքարի համանման եղանակները։ Ամբողջ աշխարհում ֆեմինիստական, հակակապիտալիստական շարժումները զանգվածային պայքար են մղում կանանց նկատմամբ խտրականության բոլոր ձևերի, անհավասարության, բռնության և աղքատության դեմ, տնտեսական արդարության, աբորտի, սեռական և վերարտադրողական առողջության և իրավունքների, քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների պաշտպանության համար, ինչպես նաև կանանց շրջանում կրկնակի խոցելի՝ ազգային փոքրամասնությունների, սեռական և գենդերային փոքրամասնություններ համարվող խմբերի, տարբեր ռասաների անձանց իրավունքների պաշտպանության շուրջ մարդկանց մոբիլիզացնելու, համակարգային խնդիրների պատճառների և հետևանքների հաղթահարման և շատ այլ հարցերի համար՝ համախմբելով այս խնդիրների շուրջ բազմաթիվ արմատաբուխ խմբերի, ակտիվիստների, մտահոգ մարդկանց ջանքերը^[53]։ Հայաստանում ևս, կանանց իրավունքների համար պայքարի համատեքստում բազմիցս կազմակերպվել են երթեր, ցույցեր, պիկետներ՝ կանանց իրավունքների հարցերը հանրայնացնելու, որոշում կայացնողների ուշադրությունը այդ հարցերի շուրջ սևեռելու, ինչպես նաև լուծումներ գտնելու համար։ Մասնավորապես, կանանց իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող տարբեր կազմակերպություններ, նախաձեռնություններ, ֆեմինիստ ակտիվիստներ, կոալիցիաներ վերը թվարկած հարցերի առնչությամբ հանրային միջոցառումներ են կազմակերպել և իրականացրել մարտի 8-ին՝ Կանանց միջազգային օրը, հոկտեմբերի 1-ին՝ Ընտանեկան բռնության դեմ պայքարի ազգային օրը^[54], նոյեմբերի 25-ին՝ Կանանց դեմ ուղղված բռնության վերացման միջազգային օրվա և Ընդդեմ գենդերային բռնության ակտիվության 16-օրյակի^[55] շրջանակներում, և այլն։

Պահպանողական ուժերը, աջական և ծայրահեղ աջական խմբերն օգտագործում են ցույցերի, երթերի, պիկետների և հանրային միջոցառումների մեթոդները՝ ծառայեցնելով դրանք կանանց, կանանց հարցերով զբաղվող կազմակերպությունների, ակտիվիստների թիրախավորմանը և վարկաբեկմանը։

Կրկնօրինակման կամ նմանակման օրինակ է 2021 թ. ապրիլի 7-ին աջական խմբերի կանանց կազմակերպած ակցիան։ Բողոքի ակցիան այս խմբի կանայք սկսել էին Շառլ Ազնավուրի հրապարակում, ապա շարժվել դեպի Կառավարության շենք` պահանջելով կառավարության հրաժարականը: «Ինչպես գիտեք, այսօր նախաձեռնել էինք կանանց, աղջիկների և հայ մայրերի մասնակցությամբ ակցիա՝ ընդդեմ այս կապիտուլյանտ իշխանությունների։ Ակցիայի բուն նպատակը, կոնկրետ այսօրվա մասով՝ թուրքական ֆեսը թուրքահպատակ իշխանական խմբակի գլխին տեղադրելն էր<sup>[56]</sup>»։
Կանանցից մի քանիսը փորձել են մուտք գործել Կառավարության շենք, ինչը ոստիկանները կանխել են՝ որոշ դրվագներում կիրառելով նաև անհամաչափ ուժ։ Այսպես, չնայած այն հանգամանքին, որ Մայրության և գեղեցկության օրվա շրջանակում կազմակերպված ապրիլի 7-ի ակցիային մեծամասամբ մասնակցում էին կանայք, այն նպատակ չուներ բարձրաձայնելու հայրիշխանական համակարգին բնորոշ` կանանց նկատմամբ համակարգային խտրականության և բռնության հարցերը, այն ուներ այլ՝ ներքաղաքական և կուսակցական նպատակներ, բարձրաձայնում էր մի խումբ կանանց քաղաքական նախապատվությունները։ Թեև ակցիայի մասնակից կանայք ասոցացվում են այնպիսի խմբերի հետ, որոնք տարիներ շարունակ պայքարել են գենդերային հավասարության դեմ, ընտանեկան բռնության դեմ պայքարող կանանց, նախաձեռնությունների և նրանց արժեքների դեմ, կանանց իրավունքների հարցը տարիներ շարունակ համարել են Արևմուտքից պարտադրված օրակարգ, հայկական մշակույթի, ավանդական ընտանիքի և արժեհամակարգի կործանում, դիմում էին հենց այս կազմակերպություններին, որպեսզի վերջիններս դատապարտեն իրենց նկատմամբ կիրառված բռնությունը, որին իրենք իսկ չէին հավատում տարիներ առաջ։ «Կան ՀԿ-ներ, որոնք նախկինում կանանց իրավունքների հետ կապված աղմուկ էին բարձրացնում, հայտարարություններ տարածում։ Ինչո՞ւ են այսօր լռում, երբ կանանց բռնի, բիրտ ձևով բերման են ենթարկում իրենց հանրային պահանջը բարձրաձայնելու համար^[57]»։

Հետաքրքիր է նկատել, որ ինչպես ներխուժման դեպքում, նմանակման և կրկնօրինակման պրակտիկաներում ևս աջական խմբերի թիրախում ոչ միայն իշխանություններն են ու նրանց գործունեությունը, այլ նաև քաղաքացիական հասարակությունը, որի աշխատանքը վարկաբեկելով էլ այս նախաձեռնությունները հայտ են ներկայացնում զբաղեցնելու պրոգրեսիվ քաղհասարակության տեղը, բայց ոչ դերը, քանի որ իրենց նպատակը ոչ թե հանրային բարօրությունն է և բարեկեցությունը, բոլոր մարդկանց իրավունքների պաշտպանությունը, այլ սեփական փոքր խմբի նեղ քաղաքական շահերի առաջմղումը։

Այս խմբերն ասում են․ «Արձանագրենք՝ Հայաստանում քաղաքացիական հասարակությունն այդպես էլ չի կայացել, դրա հիմնական պատճառներից մեկն արևմտյան ֆինանսավորումն է ^[58]»։ «…Մենք արդեն շուրջ երեք տարի բարձրաձայնում ենք, որ մենք չունենք իրական քաղհասարակություն, մենք չունենք իրավապաշտպան համայնք, այն, ինչ ունենք, ովքեր իրենց հռչակել են որպես իրավապաշտպաններ, կանանց և առհասարակ մարդու իրավունքներով զբաղվող մարդիկ, իրենք ինքնահռչակ, տխրահռչակ պատվեր կատարողներ են։ … Բացառապես խոսում են այն պայմաններում, երբ հարցը վերաբերում է իրենց նեղ շահերին^[59]»։ Պրոգրեսիվ քաղհասարակությունը, կին իրավապաշտպանները, որոնք, մի կողմից՝ ճանաչում և դատապարտում են բռնությունը, ոստիկանության կիրառած ոչ համաչափ ուժը, սակայն մյուս կողմից՝ կարևորում են այն հանգամանքը, որ քաղհասարակությունը չպետք է տուրք տա նմանատիպ հայտարարություններին ու մանիպուլյացիաներին, ինքը պետք է լինի սեփական օրակարգի որոշողը և իրականացնողը․«Չպետք է թողնել, որ այս մարդիկ, ովքեր գրավում են քաղաքացիական հասարակության տարածքները, մեզ ներքաշեն իրենց խաղերի մեջ։ Մի աննպատակ ակցիա են անում, հետո սկսում են բղավել․ «Ո՞ւր են իրավապաշտպանները, մեզ բռնեցին, տարան, ծեծեցին»։ Ինձ թվում է, որ դա միշտ լինելու է, և արդեն իսկ կազմակերպված գործունեություն է, որովհետև արդեն իսկ ակցիայի ժամանակ ման են գալիս իրավապաշտպաններին այն պարագայում, երբ մեկ շաբաթ առաջ քննարկում էին, որ նրանք չկան, գոյություն չունեն։ Այդ խաղը շատ հայտնի խաղ է… Իհարկե, բռնությունը դատապարտելի է, ոստիկանության անհամաչափ ուժը դատապարտելի է, բայց մյուս կողմից էլ մենք տեսնում ենք, թե ովքեր են ինչի դեմ պայքարում, և մենք այդ մանիպուլյացիաների մասը չպետք է կազմենք։ Իրենք մի այնպիսի մոտեցում են որդեգրել, թե ինչ պետք է անի քաղհասարակությունը, երբ, ինչ դեպքերում և ինչեր պետք է հայտարարի, և փորձ են անում մեզ մոտ էլ ստեղծեն մի այնպիսի իրադրություն, որ եթե այդ ամեն ինչը չենք անում, ուրեմն լավ իրավապաշտպաններ չենք, բավականաչափ ֆեմինիստ չենք, և այլն։ Այսինքն, կարծես թե իրենք են որոշում, թե մենք ինչպես պետք է իրավապաշտպան լինենք^[60]»։

Չնայած իրենց վերամբարձ հայտարարություններին և իրական քաղհասարակություն ներկայանալու ջանքերին՝ այս խմբերը ներգրավված չեն եղել մարդու իրավունքների ոտնահարումների դեմ պայքարում մինչև Թավշյա հեղափոխությունը։ Այս խախտումները հիմնավոր կերպով փաստաթղթավորված են թե՛ տեղական կազմակերպությունների, թե՛ միջազգային կազմակերպությունների և թե՛ Մարդու իրավունքների պաշտպանի զեկույցներում։ Միաժամանակ, այս խմբերը ներգրավված չեն մարդու իրավունքների պաշտպանության գործում նաև հեղափոխությունից հետո։ Նրանք պարզապես օգտագործում են իրավապաշտպան լեզուն և գործիքակազմը իշխանության համար մղվող իրենց պայքարում և հավակնում են «փոխարինելու» այն խմբերին, որոնց դեմ պայքարում են։

Հետպատերազմական համատեքստում որոշ ազգայնական խմբեր, ինքնաներկայանալով իբրև «ազգայնական ձախ ֆեմինիստներ կամ ազգայնական ձախեր», պարբերաբար հանդես են գալիս հայտարարություններով, որոնցով փորձում են «իրական ֆեմինիզմը փրկել իրավապաշտպաններից»։ Նրանք ձգտում են հեղինակազրկել կին իրավապաշտպաններին, մեղադրում են իրենց օրակարգին չարձագանքելու կամ ընտրողաբար արձագանքելու համար՝ նսեմացնելով այն կարևոր դերը, որ ունեն կին իրավապաշտպանները և կանանց կազմակերպությունները հանրության մեջ^[61]։

Ֆեմինիստ հետազոտողների շրջանում արդեն երկար տարիներ բանավեճ կա այն հարցի շուրջ, թե արդյոք ֆեմինիզմը, ազգայնականությունը և միլիտարիզմը կարող են փոխհատվել։ Այսպես, միլիտարիզացիայի և պատերազմի տրամաբանությունը իր բնույթով գենդերացված է, և ազգայնականությունն ու միլիտարիզմը հենված են գենդերային հիերարխիաների (վեր)արտադրության վրա։ Մի կողմից, ֆեմինիստ հետազոտողները վերջին տարիներին իրենց հետազոտություններով ցույց են տալիս, որ ռազմականացված ազգայնական նախագծերը կարող են մոբիլիզացնել կանանց քաղաքական մասնակցությունը, լինեն ներառական կանանց համար։ Մյուս կողմից՝ այս հետազոտությունները շեշտադրում են, որ հենց այս շարժումներում արդեն իսկ սահմանափակված է լայն իմաստով գենդերային հավասարության, կանանց ներառականության, գենդերային հարաբերությունների և նորմերի փոփոխման քննարկման և քննադատության տարածքը։ Ավելին՝ ազգայնական և միլիտարիստական շարժումները նման նպատակներ անգամ չեն սահմանում։ Միաժամանակ, չի բացառվում, որ ֆեմինիստական շարժումները կարող են ներգրավված լինել ազգայնական և միլիտարիստական նախագծերում, համագոյակցել զինված խմբերի հետ։ Սա բնավ չի նշանակում, որ միլիտարիզմը և ազգայնականությունը շահեկան և նպաստավոր են կանանց, ֆեմինիստական քաղաքականությունների համար։ Ընդհակառակը, քանի որ միլիտարիզմի և ազգայնականության թե՛ գաղափարախոսությունը, թե՛ պրակտիկան հիմնվում են գենդերային աստիճանակարգերի վրա, կանայք ստորադասված են և այդ օրակարգերի սպասարկողն են^[62]։

Մարդու իրավունքների դիսկուրսի և իրավապաշտպան կազմակերպությունների գործունեության կրկնօրինակումն ու տեխնիկաների նմանակումը պահպանողական խմբերի կողմից փորձ է ընդլայնելու իրենց գործունեությունը, գործողությունների ռեպերտուարը, ինչպես նաև դիսկուրսները։ Կարևոր է նկատել, որ պահպանողական օրակարգերը և քաղաքականությունները վերջին տարիներին արագորեն զարգանում են, սակայն դրանք առաջ տանող ուժերը և շարժումները բավարարված չեն իրենց գրանցած արդյունքներով, ուստի կիրառում են նաև ձախական խմբերի պայքարի սկզբունքները և մեթոդաբանությունը՝ իրենց նպատակների իրականացմանը հասնելու համար։

Մարդու իրավունքների օգտագործում՝ հավակնելու խոցելի կարգավիճակի

Աջական խմբերի՝ մարդու իրավունքների դիսկուրսի շահագործումն ակներև է դարձնում նրանց ռազմատենչ քաղաքական դիրքորոշումները։ Այս խմբերն առավել շատ են առճակատման գնում պետական ինստիտուտների հետ, ավելի հակված են խախտելու օրենքները, թշնամաբար են տրամադրված պետության հանդեպ, իրենց դիրքավորում են իբրև «հակա-իսթաբլիշմենթ», «ընդդիմադիր»։ Այս ամենին զուգահեռ՝ այս խմբերն օգտագործում են «մարդու իրավունքների ոտնահարումների» լեզուն՝ մեկնաբանելու պետության և իրավապահ համակարգի գործողություններն ընդդեմ ծայրահեղ աջական ակտիվիստների։ Չնայած այն հանգամանքին, որ աջական ակտիվիստները պնդում են, թե  պետությունն իրենց նկատմամբ միշտ է անարդար եղել, սակայն մարդու իրավունքների ոտնահարումների լեզվով գնահատականներ տալը նորություն է և փոփոխված հռետորաբանություն։

Մարդու իրավունքների հռետորաբանությունը վստահելի միջոց է պնդելու, որ մարդը, քաղաքացին պետության զոհն են։ Սոցիալական շարժումները հաճախ ստեղծում են զոհի կերպար ՝ որպես իրենց ինքնության կառուցման մի մաս՝ նպատակ ունենալով գրավել հանրության ուշադրությունը, մոբիլիզացնել և ներգրավել ավելի շատ մարդ իրենց շարժման մեջ։ Պահպանողական, ծայրահեղ աջական խմբերը ևս օգտագործում են զոհականացման մեթոդը՝ իրենց հանրային լեգիտիմություն հաղորդելու համար։ Օրինակ, երբ բարձրաձայնում են, որ «Սևերի կյանքը կարևոր է» (“Black lives matter”), աջական խմբերն ասում են․ «Բոլորի կյանքն է կարևոր» (“All lives matter”)։ Սա նաև շատ տարածված պրակտիկա է Հայաստանում։ Երբ կանանց կազմակերպություններն ու նախաձեռնությունները բարձրաձայնում են կանանց իրավունքների ոտնահարումների մասին, աջական խմբերը առաջ են բերում «բոլորի իրավունքների» նարատիվը, երբ խոսում են սեռական և գենդերային փոքրամասնությունների իրավունքների մասին, ձևակերպում են «մեծամասնության իրավունքների» պաշտպանության գաղափարը։

Մարդու իրավունքների պաշտպանության, մարդու իրավունքների ոտնահարման զոհը լինելու և սեփական խոցելիության միջև կապը շատ ուժեղ է։ Այն մարդիկ,  որոնց իրավունքները ոտնահարվել են, ովքեր ենթարկվել են խտրականության և բռնության իրենց ինքնության, հայացքների, դիրքորոշումների և այլ հատկանիշների հիմքով, սովորաբար հիմնում են կազմակերպություններ, արմատաբուխ նախաձեռնություններ կամ շարժումներ՝ պայքարելու իրենց ոտնահարված իրավունքների պաշտպանության, խտրականության բացառման համար։ Մյուս կողմից, սակայն, «խոցելիության քաղաքականացումը» ենթադրում է քաղաքական հայտ ներկայացնելու գործընթաց, որի շրջանակում ենթադրյալ խոցելիությունն օգտագործվում է բարոյական հեղինակություն ձեռք բերելու և հետագայում այդ շարժումներին և արշավներին լեգիտիմություն հաղորդելու համար^[63]։

Զոհականացման պրակտիկաների կիրառումը ներխուժման և նմանակման նման տարածված է  հայաստանյան քաղաքական համատեքստում։ Այսպես, հատկապես հեղափոխությունից հետո, նախկին ռեժիմի ներկայացուցիչների և նրանց հետ փոխկապված որոշ քաղաքական գործիչների նկատմամբ հարուցվեցին քրեական գործեր, վերջիններս ներգրավվեցին տարբեր իրավական գործերում իբրև վկաներ, կամ ստացան այլ կարգավիճակ։ Այս համատեքստում նրանք արդեն իսկ հարուցված քրեական գործերը ներկայացնում են իբրև քաղաքական հետապնդում, իսկ իրենց ներկայացնում իբրև «ռեժիմի զոհ»։ Օրինակ, 2020 թ. հունիսին ՀՀ գլխավոր դատախազը պատգամավոր, օլիգարխ Գագիկ Ծառուկյանին կալանավորելու հարցով պատգամավորների թույլտվությունը ստանալու համար միջնորդություն էր ներկայացրել Ազգային ժողով։ Ծառուկյանը մեղադրվում էր 2017 թ․ խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ ընտրակաշառք տալը կազմակերպելու մեջ, սակայն  չէր ընդունում մեղադրանքը և համարում էր, որ ինքը քաղաքական հետապնդման է ենթարկվում Կառավարության հրաժարականը պահանջելու համար^[64]։ «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցության մյուս պատգամավորները իրենց կուսակցության և իրենց հետ ասոցացվող բիզնես կազմակերպությունների աշխատակիցների համատեղ ջանքերով բողոքի ակցիաներ էին կազմակերպել ՀՀ Ազգային անվտանգության ծառայության շենքի դիմաց՝ պահանջելով ազատ արձակել Գագիկ Ծառուկյանին։

«Տեսաք, թե ինչպես, Ազգային ժողովի պատգամավորի նկատմամբ, ըստ էության, գործադրվեց բռնություն։ Սա իրավական, քաղաքական բեսպրեդել է։ Եթե իրենք կարծում են, որ մեզ վախեցնելով, մեզ ձերբակալելով կարող են լռեցնել, ուրեմն իրենք խորապես սխալվում են։ Մենք բոլորս Գագիկ Ծառուկյան ենք և մնալու ենք այստեղ։ Մենք թույլ չենք տալու, որ ժողովրդավարական կարգախոսներով իշխանության եկած մարդիկ ոստիկանական, կագեբեական ուժերով ոտնահարեն ժողովրդավարությունը։ ԱԱԾ երկու հաղորդագրությունները իրավական ֆուտուրիզմ է… ես ամեն սցենարի պատրաստ եմ, կարող է ինձ էլ ձերբակալեն, բայց սա այս իշխանության վերջի սկիզբն է^[65]»։

Ըստ էության՝ մեծ պաշտպանվածություն, անձեռնմխելիություն և շատ այլ երաշխիքներ ունեցող ՀՀ ԱԺ պատգամավորների հանցագործ, օլիգարխ և հակաժողովրդավար հատվածը իր նեղ քաղաքական, կուսակցական շահերի պաշտպանության համար ինքնահռչակվում է իբրև զոհ և կիրառում մարդու իրավունքների և ժողովրդավարության լեզուն։ Ավելին, փողոցային ակտիվիզմով զբաղվող կին պատգամավորները իրենց նկատմամբ ոստիկանների գործողությունները մեկնաբանում են իբրև կնոջ նկատմամբ բռնություն և կանանց իրավունքների ոտնահարում, ներկայանում են որպես «իրական» զոհեր, այնինչ իրենց քաղաքական, տնտեսական, մեդիա և այլ գործունեությունների հետևանքով է, որ ոտնահարվում են աշխատող մարդկանց^[66], ԼԳԲՏ անձանց^[67], այլ կրոնական հայացքներ ունեցող անձանց^[68], կանանց իրավունքները^[69] և այլն։

Այսպիսով, այս հոդվածում անդրադարձել ենք աջ և ծայրահեղ աջ խմբերի՝ «նորեկների» կողմից մարդու իրավունքների հայեցակարգի և լեզվի, մեթոդների շահագործմանն այն պարագայում, երբ իրենց գործունեությունը մեծամասամբ հակասում է մարդու իրավունքների հիմնարար սկզբունքներին, որոնք են մարդու իրավունքների համընդհանրությունը, անքակտելիությունը, անբաժանելիությունը, փոխկախվածությունը և փոխկապվածությունը, հավասարությունը և անխտրականությունը, ներառականությունը և օրենքի գերակայությունը։

Ներխուժման, կրկնօրինակման և նմանակման, ինչպես նաև խոցելիության հավակնության մեթոդների կիրառմամբ՝ «նորեկները» մուտք են գործում տարբեր համակարգեր և ցանցեր՝ «ներսից» փոփոխություններ անելու համար, ագրեսիվ կերպով փորձում են ճնշումներ բանեցնել իրավապահ և օրինաստեղծ համակարգերի վրա, որպեսզի վերջիններս մարդու իրավունքների տեսանկյունից խոցելի խմբերի իրավունքները սահմանափակող օրենքներ և պրակտիկաներ ընդգրկեն՝ միաժամանակ ներկայանալով իբրև խոցելի խումբ։

Այս փուլում կդժվարանանք ասել, թե ինչպե՞ս է հանրությունն  ընկալում և ընդունում այս վտանգավոր երևույթը։ Մարդու իրավունքների ակտիվիստները, մի կողմից՝ մշտապես քննադատել են մարդու իրավունքների «ժարգոնի» խրթինությունը հանրային լայն շերտերին հասնելու տեսանկյունից, մյուս կողմից՝ «նորեկների» այս խմբերը, որոնց նկատմամբ կա կամ եղել է հասարակական հակակրանք, այսօր օգտագործում են այդ նույն լեզուն։ Հետևաբար, շատ դժվար է գնահատելը, թե հետագայում մարդու իրավունքների լեզվի և ժարգոնի շահագործումը ինչպիսի սոցիալական և քաղաքական ազդեցություններ կունենա՝ հատկապես այն պարագայում, երբ այս արշավներն ու նախաձեռնությունները դինամիկ կերպով զարգանում են ինչպես աշխարհում, այնպես էլ՝ Հայաստանում։

Թեև որոշ հասարակագետներ պնդում են, որ աջական և ծայրահեղ աջական խմբերի՝ մարդու իրավունքների տիրույթում հայտնվելը և իրավապաշտպան դիրքից հանդես գալը, մի կողմից՝ մարդու իրավունքների համընդհանրության ճանաչմանն ուղղված քայլ է, այնպես էլ նվազեցնում է, օրինակ, զինված ապստամբությունները և քաղաքացիական պատերազմները, սակայն այս հարցերն ուսումնասիրող հետազոտողներների մյուս մասն արդեն իսկ նկատել է, թե ինչպես են տարաբնույթ աջական խմբեր որոշ հարցերի շուրջ կոալիցիաներ կազմում մարդու իրավունքների ճամբարի՝ կենտրոնից ձախ դիրքավորված ակտիվիստների հետ` կազմելով «համագործակցային թշնամական կոալիցիաներ^[70]»։ Արդեն իսկ տարածված օրինակներ են, երբ իրար հակադիր սոցիալական շարժումները միավորվում և կազմում են կոալիցիաներ որոշ հարցերի շուրջ։ Նմանատիպ փոխհամագործակցությունների օրինակներ են հաշմանդամության և հակաաբորտային ակտիվիստների համագործակցությունը հակաաբորտային նախագծերի շուրջ, ավետարանականների և շրջակա միջավայրի առաջադեմ ակտիվիստների համագործակցությունը մահապատժի վերացման դեմ, ազգայնական արդյունաբերողների և ձախերի համատեղ պայքարը գլոբալիզացիայի դեմ, և այլն։ Որոշ խմբերի պարագայում այս կոալիցիոն համագործակցություններն ավարտվում են, երբ դրանք հաջողում են իրենց առջև դրված նպատակի տեսանկյունից, ինչպես օրինակ՝ պոռնոգրաֆիայի դեմ պայքարող ֆեմինիստների և պահպանողականների համագործակցությունը պոռնոգրաֆիայի վերացման շուրջ^[71]։

Հեղինակ՝ Նվարդ Մարգարյան

[1] Mutua, M. W. (2015, October 3). Is the age of human rights over?  Routledge Companion to Literature and Human Rights, ed. Sophia A. McClennen and Alexandra Schultheis Moore (London and New York: Routledge, 2016), pp. 450-458, Retrieved from http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2668287.

[2] Bob, C. (2015). The Endtimes of Human Rights, Stephen Hopgood (Ithaca, N.Y.: Cornell University Press, 2013), 255 pp., Ethics & International Affairs, 29(1), 114–116. Retrieved from https://doi.org/10.1017/s0892679414000811

[3] Mutua, M. W. (2015, October 3). Is the age of human rights over?  Routledge Companion to Literature and Human Rights, ed. Sophia A. McClennen and Alexandra Schultheis Moore (London and New York: Routledge, 2016), pp. 450-458, Retrieved from SSRN: https://ssrn.com/abstract=2668287 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2668287.

[4] Dudai.R. (2017) Entryism, mimicry and victimhood work: the adoption of human rights discourse by right-wing groups in Israel, The international Journal of Human Rights, 21:7, 866-888, https://doi.org/10.1080/13642987.2017.1313235.

[5] Նույն տեղում։

[6] Խա­լա­թյան․ Մ., Մա­նու­սյան․ Ա., Մար­գա­րյան. Ն. (2020), Հա­կա­գեն­դե­րային արշավ­նե­րի գոր­ծու­նե­ու­թյու­նը, հռե­տո­րա­բա­նու­թյու­նը և նպա­տակ­նե­րը հետ­հե­ղա­փոխա­կան Հայաս­տա­նում (Ա. Ժա­մա­կո­չյան, խմբ.). Սո­ցի­ոս­կո­պ։

[7] Նույն տեղում։

[8] Dudai.R. (2017) Entryism, mimicry and victimhood work: the adoption of human rights discourse by right-wing groups in Israel, The international Journal of Human Rights, 21:7, 866-888, https://doi.org/10.1080/13642987.2017.1313235

[9] 2018 թ. փետրվարին Արդարադատության նախարարությունը ներկայացրել էր նախագիծ, ըստ որի՝ դատարանի կողմից փաստաբանի և դատախազի նկատմամբ տուգանքի կիրառման  իրավակարգավորում էր նախատեսել, համաձայն որի՝ փաստաբանների ու դատախազների նկատմամբ կարող է կիրառվել նաև սանկցիա մինչև 100000 դրամի չափով: hetq.am. (2018, փետրվար). Փաստաբանները բողոքի ակցիա կիրականացնեն. վերցվել է՝ https://hetq.am/hy/article/85533։

2018 թ. փետրվարի 1-ին  գործող կառավարությունը հաստատել է «Կառավարության կառուցվածքի և գործունեության մասին» օրենքի նախագիծը, որով նախատեսվում էր, որ Կառավարության նիստերը հիմնականում դռնփակ կլինեն, իսկ որոշ հատվածներ կարող են բաց լինել լրագրողների համար՝ միայն վարչապետի որոշմամբ: azatutyun.am. (2018, փետրվար). Օրենքի նոր նախագծով առաջարկվում է Կառավարության նիստերը դարձնել դռնփակ. վերցվել է՝ https://www.azatutyun.am/a/29011602.html:

[10] arlis.am. (2017, փետրվար). ՀՀ օրենքը հասարակական կազմակերպությունների մասին. վերցվել է՝ https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=110802 ։

[11] Անդրեասյան․ Ժ., Ժա­մա­կո­չյան․ Ա., Իշ­խա­նյան․ Ա., Մա­նուս­յան․ Ա., Մա­նու­սյան. Ս.  (2018). Նեղացող տարածքից դեպի հետհեղափոխական տարածք. վերապատկերացնելով հայաստանյան քաղաքացիական հասարակության դերն ու հարաբերությունները. Երևան. «Սոցիոսկոպ» ՀԿ։

[12]gov.am. (2014, ապրիլ). ՀՀ վարչապետը և ԱՄՆ դեսպանը վերահաստատել են համագործակցությունը շարունակելու պատրաստակամությունը. վերցվել է՝ https://www.gov.am/am/news/item/11242/։

[13] parliament.am. (2009, ապրիլ). Հովիկ Աբրահամյան. «ԵԱՀԿ Երևանի գրասենյակը և գործադիր կառույցները պետք է շարունակեն ուշադիր հետևել և արձագանքել Հայաստանի իշխանությունների և քաղաքացիական հասարակության կարիքներին». վերցվել է՝ http://parliament.am/chairman.php?page=meetings&NewsID=3285&year=2009&month=00։

[14] transparency.am. (2013, փետրվար). Հասարակությանը հուզող հարցերը` նախագահի թեկնածուների ծրագրերում. վերցվել է՝ https://transparency.am/hy/media/news/article/850։

[15] hetq.am. (2017, ապրիլ). Ովքեր էին դիտարկում ընտրությունները. Սամվել Ալեքսանյանի աներձագը` դիտո՞րդ. վերցվել է՝ https://hetq.am/hy/article/77640։

[16] 1in.am. (2012, մայիս). «Ընտրությունը քոնն է» ՀԿ-ն գոհ է մայիսի 6-ին կայացած ընտրությունների որակից. վերցվել է՝ https://www.1in.am/80377.html։

[17] celog.am. (2016, սեպտեմբեր). Կառավարության ղեկավարն ընդունել է մի շարք հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներին. վերցվել է՝  https://celog.am/hy/2/News/NewsDetail?newsId=260։

[18] moj.am. (2013, մարտ). Հանրային քննարկման երկրորդ փուլ՝ «Մարդու իրավունքների պաշտպանության ազգային ռազմավարությունից բխող միջոցառումների ծրագիր» նախագծի շուրջ. վերցվել է՝ https://www.moj.am/article/679։

[19] Վարչապետի որոշումներ. (2017, փետրվար). ՀՀ վարչապետի հուշամեդալով և շնորհակալագրով խրախուսելու մասին. վերցվել է՝ https://www.e-gov.am/decrees/item/16817/։

[20] UN Human Rights Council. (2014, October). National report submitted in accordance with paragraph 5 of the annex to Human Rights Council resolution 16/21*Armenia. Retrived from https://www.upr-info.org/sites/default/files/documents/2014-12/a_hrc_wg.6_21_arm_1_e.pdf

[21] 1in.am. (2014, հոկտեմբեր). «Եթե ՀԿ–ների թիվը կտրուկ աճել է, գործընթացները բաց և թափանցիկ են». Վարդան Արամյանը՝ դրամաշնորհների մասին. վերցվել է՝ https://www.1in.am/1467733.html։

[22] Նույն տեղում։  

[23] azatutyun.am. (2013, ապրիլ). Նախագահականից դրամաշնորհներ ստացած կազմակերպությունները չեն հայտնաբերվում. վերցվել է՝ https://www.azatutyun.am/a/24972052.html։

[24] Civilnet. (2013, դեկտեմբեր). Քո գրպանից` չծխելու փորձերին. վերցվել է՝  https://www.youtube.com/watch?v=LDUAZOwvuyM։

[25] hetq.am. (2018, հունիս). Եվրամիության դրամաշնորհային ծրագրերից հափշտակության գործով նիստը մեկնարկեց. վերցվել է՝ https://hetq.am/hy/article/90562։

[26] armlur.am. (2018, սեպտեմբեր). ՀՀԿ-ականները Հայաստանի վրա տղա են բերում. ինչ է սպասվում. վերցվել է՝   https://armlur.am/838838/։

[27] iravaban.net. (2019, փետրվար). Ինչ գործունեությամբ են զբաղվելու Արփինե Հովհաննիսյանի և Ռուբեն Մելիքյանի նորաստեղծ ՀԿ-ները. վերցվել է՝  https://iravaban.net/214949.html։

[28] armenpress.am. (2021, հուլիս). Նաիրա Զոհրաբյանը հիմնադրել է իրավապաշտպան ՀԿ. վերցվել է՝  https://armenpress.am/arm/news/1058982.html։

[29] aravot.am. (2019, սեպտեմբեր). Արփինե Հովհաննիսյան. «Դանիել Իոաննիսյանն իր 2,5 րոպեանոց ելույթի մեկ րոպեն նվիրեց ինձ՝ մեղադրելով Հայաստանի դատաիրավական համակարգի բոլոր հնարավոր արատների համար». վերցվել է՝ https://www.aravot.am/2019/09/23/1067788/։

[30] Sahakyan, S. (2019, December). Human Rights in Armenia. Retrieved from  https://www.upr-info.org/sites/default/files/documents/2019-12/2._path_of_law_ngo_ppt.pdf.

[31] VETO. (2021, ապրիլ). «ՎԵՏՕ» շարժման անդամ Աննա Հակոբյանն ԱրմՆյուզի տաղավարում ամփոփում է Ապրիլի 7-ին տեղի ունեցած ակցիան. վերցվել է՝ https://www.youtube.com/watch?v=4mCe4_44TD8&t=502s։  

[32] Նիկողոսյան Ա. (2015). Փոփոխության լծակներ՝ Հայաստանում կանանց իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող ակտիվիստների միահամուռ գործողություններ. Արդյոք հակագենդերային շարժումները վերելք են ապրում. Անտարես.  (Հայնրիխ Բյոլ հիմնադրամ. ժողովրդավարության նվիրված հրապարակումների շարք). էջ. 34-43։

[33] aravot.am. (2019, հունիս). «Իմ քայլի» պատգամավորի արձագանքը, երբ «ՎԵՏՕ»-ի անդամը «պետականաքանդ» որակեց «Սորոսի գրասենյակը». վերցվել է՝ https://www.aravot.am/2019/06/26/1052422/։  

[34] livenews.am. (2019, հոկտեմբեր). Մարինա Խաչատրյանը ձվեր դրեց փոխոստիկանապետի սեղանին (տեսանյութ). վերցվել է՝  https://livenews.am/press/2019/23500/22/19/12/։

[35] Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն / Armenian Revolutionary Federation. (2019, հունիս). Ընդդեմ համահարթեցման շարժումը մասնագիտական բանավեճեր է կազմակերպում տարբեր քաղաքներում. վերցվել է՝  https://bit.ly/3POaG2d։

[36] shabat.am. (2020, օգոստոս). Մալյան, հեռացի՛ր, քանի աշոտյան չենք արել. Ամուլսարի ակտիվիստները՝ Նարեկ Մալյանին (տեսանյութ). վերցվել է՝ https://shabat.am/am/article/232074/Malyan–heraci%D5%9Br–qani-ashotyan-chenq։

[37] news.am. (2019, սեպտեմբեր). Սորոսի ծռերը, բնապահպան ձևանալով, փորձում էին իրենց վրա վերցնել Ամուլսարի խնդրի բարձրաձայնումը. Նարեկ Մալյան. վերցվել է՝ https://news.am/arm/news/532006.html։

[38] 1in TV. (2017, հոկտեմբեր). Բռնություն՝ Ընտանեկան բռնության մասին օրենքի քննարկման ժամանակ. կիզակետում նախարարն է. վերցվել է՝ https://www.youtube.com/watch?v=vX5VQhUds6w&t=251s։

[39] azatutyun.am. (2017, հոկտեմբեր). Ընտանեկան բռնությանը վերաբերող օրինագծի հանրային քննարկումն անցավ թեժ մթնոլորտում. վերցվել է՝ https://www.azatutyun.am/a/28782881.html։

[40] Խա­լա­թյան, Մ., Մա­նու­սյան, Ա., Մար­գա­րյան, Ն. (2020), Հա­կա­գեն­դե­րային արշավ­նե­րի գոր­ծու­նե­ու­թյու­նը, հռե­տո­րա­բա­նու­թյու­նը և նպա­տակ­նե­րը հետ­հե­ղա­փոխա­կան Հայաս­տա­նում (Ա. Ժա­մա­կո­չյան, խմբ.). Սո­ցի­ոս­կո­պ։

[41] Dudai.R. (2017) Entryism, mimicry and victimhood work: the adoption of human rights discourse by right-wing groups in Israel, The international Journal of Human Rights, 21:7, 866-888, DOI: 10.1080/13642987.2017.1313235.

[42] Peeples, J. (2005) Aggressive Mimicry: The Rhetoric of Wise Use and the Environmental Movement, The Environmental Communication Yearbook 2 (2005)1.

[43] azatutyun.am. (2022, հունիս). Ընդդիմությունն այսօր կհայտարարի՝ ինչպես է շարունակելու պայքարը. վերցվել է՝  https://www.azatutyun.am/a/31897652.html։

[44] Բողոքի ալիքը ընդդիմության ներկայացուցիչները գեներացրել էին Ն. Փաշինյանի ելույթի այս հատվածից ելնելով. «Այսօր միջազգային հանրությունը մեզ կրկին ասում է. մի փոքր իջեցրեք Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցում ձեր նշաձողը և միջազգային մեծ կոնսոլիդացիա կապահովեք Հայաստանի և Արցախի շուրջ»։

primeminister.am. (2022, ապրիլ). Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի ելույթը Ազգային ժողովում Կառավարության ծրագրի 2021 թվականի կատարողականի զեկույցի քննարկմանը. վերցվել է՝  https://www.primeminister.am/hy/statements-and-messages/item/2022/04/13/Nikol-Pashinyan-Speech/։

[45] armtimes.com. (2022, ապրիլ). Թավշյա հեղափոխության և «թավշյա» ռևանշի արանքում. վերցվել է՝ https://www.armtimes.com/hy/article/236149։

[46] armeniasputnik.am. (2022). Դիմադրության շարժում. վերցվել է՝   https://armeniasputnik.am/common_dimadrutjun-sharzhum/։

[47] 365 Daily. (2022, մայիս). Չստացված հեղափոխականները` ընդիմությունը կրկնօրինակում է Փաշինյանի արած Հեղափոխությունը. վերցվել է՝ https://www.youtube.com/watch?v=XdtIWS2_oJU։

[48] change.org. (2020, June). Community Guildelines. Retrieved from https://www.change.org/policies/community․

[49] Infocom.am. (2019, հուլիս). Ստամբուլյան կրքեր Երևանում․ Բռնությունը որպես ընտանեկան արժեք |forrights.am|. վերցվել է՝ https://bit.ly/3OwMAYM։

[50] armenpress.am. (2021, ապրիլ). Հայաստանի քաղաքական դաշտը համալրվեց նոր կուսակցությամբ. վերցվել է՝ https://armenpress.am/arm/news/1050820.html։

[51] Զարթոնք ազգային քրիստոնեական կուսակցություն. Մեր մասին. վերցվել է՝  https://www.zartonq.am/#about։

[52] Նույն տեղում։

[53] World March of Women. Goals of The World March of Women. Retrieved from:

https://marchemondiale.org/index.php/who-we-are/goals-of-the-world-march-of-women/.

[54] Հոկտեմբերի 1-ը որպես Ընտանեկան բռնության դեմ պայքարի ազգային օր է հռչակվել Ընդդեմ կանանց նկատմամբ բռնության կոալիցիայի կողմից։

[55] Ընդդեմ գենդերային բռնության ակտիվության 16-օրյակը ներառում է հետևյալ հիշարժան օրերը՝ նոյեմբերի 25 – Կանանց դեմ ուղղված բռնության վերացման միջազգային օր, դեկտեմբերի 1 – ՁԻԱՀ-ի համաշխարհային օր, դեկտեմբերի 2 – Ստրկության վերացման միջազգային օր, դեկտեմբերի 3 – Հաշմանդամություն ունեցող անձանց միջազգային օր, դեկտեմբերի 6 – Մոնրեալի սպանդի տարելիցի օր,  դեկտեմբերի 10 – Մարդու իրավունքների միջազգային օր։

[56] VETO. (2021, ապրիլ). «ՎԵՏՕ» շարժման անդամ Աննա Հակոբյանն ԱրմՆյուզի տաղավարում ամփոփում է Ապրիլի 7-ին տեղի ունեցած ակցիան. վերցվել է՝ https://www.youtube.com/watch?v=4mCe4_44TD8&t=502s։ 

[57] panorama.am. (2021, նոյեմբեր). Ո՞ւր են այն ՀԿ–ները, որոնք երկար տարիներ բղավում էին, իսկ արդեն 3 տարի լուռ են. Աստղիկ Մաթևոսյան. վերցվել է՝  https://bit.ly/3BaCMQW։

[58] Նույն տեղում։

[59] VETO. (2021, ապրիլ). «ՎԵՏՕ» շարժման անդամ Աննա Հակոբյանն ԱրմՆյուզի տաղավարում ամփոփում է Ապրիլի 7-ին տեղի ունեցած ակցիան. վերցվել է՝ https://www.youtube.com/watch?v=4mCe4_44TD8&t=502s։ 

[60] «Սոցիոսկոպ» ՀԿ. (2021). Դավադրության տեսությունները և հակագենդերային արշավները կորոնավիրուսի համատեքստում. Օնլայն քննարկում. Սոցիոսկոպ ՀԿ արխիվ։

[61] hetq.am. (2022, մայիս). Ի պատասխան խաղաղության օրակարգին. Ճառագայթի հայտարարությունը. վերցվել է՝  https://hetq.am/hy/article/144538։

[62]Olivius, E., & Hedström, J. (2019). Militarized nationalism as a platform for feminist mobilization? the case of the exiled Burmese women’s movement. Women’s Studies International Forum, 76, 102263. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277539519300020?via%3Dihub

[63] Dudai.R. (2017) Entryism, mimicry and victimhood work: the adoption of human rights discourse by right-wing groups in Israel, The international Journal of Human Rights, 21:7, 866-888, DOI: 10.1080/13642987.2017.1313235.

[64] azatutyun.am. (2020, հոկտեմբեր). Գագիկ Ծառուկյանը դուրս եկավ «Երևան-կենտրոն» քրեակատարողական հիմնարկից. վերցվել է՝  https://www.azatutyun.am/a/30907437.html։

[65] 1in TV. (2020, հունիս). Մենք մնալու ենք այստեղ, որովհետև մենք բոլորս Գագիկ Ծառուկյան ենք. Նաիրա Զոհրաբյան. վերցվել է՝ https://www.youtube.com/watch?v=DvllSnTzjKk։

[66] infocom.am. (2019, ապրիլ). «Արարատցեմենտ»-ի աշխատակիցները գործադուլ են անում. փակել են գործարանի ճանապարհը և ուզում են հանդիպել Ծառուկյանին |news.am|. վերցվել է՝ https://bit.ly/3cvTxeZ։

[67] pinkarmenia.org. (2018, մարտ). Պատգամավորն առաջարկում է մեկուսացնել ԼԳԲՏ մարդկանց. վերցվել է՝  https://www.pinkarmenia.org/news/mp-hatespeech/։

[68] pinkarmenia.org. (2018, դեկտեմբեր). ԼԳԲՏԻ անձանց հայհոյելը ձայն չի բերում. վերցվել է՝   https://www.pinkarmenia.org/news/na-campaign/։

[69] azatutyun.am. (2020, սեպտեմբեր). Ըստ բժշկի, հղիության արհեստական ընդհատման արգելքի դեպքում ապօրինի գործունեությունը ավելի մեծ թափ կհավաքի. վերցվել է՝ https://www.azatutyun.am/a/30831988.html։

[70] Whittier, N. Rethinking Coalitions. (2014). Social Problems, 61(2), 175–193. Retrieved from https://academic.oup.com/socpro/article-abstract/61/2/175/1672018

[71] Նույն տեղում։  

Ֆինանսավորումը՝

The post Ինչո՞ւ է մարդու իրավունքների օրակարգն այդքան գրավիչ աջական խմբերի համար appeared first on Socioscope.

ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի գրասենյակը 2020 թ․մայիսին հրապարակեց կանանց իրավունքների վրա կորոնավիրուսի համավարակի ազդեցության վերաբերյալ զեկույց, որի համաձայն՝ կանայք հատկապես խոցելի են անկայունության վիճակում, և այդ խոցելիությունները հստակ երևան են եկել և սրվել են հենց համավարակի շրջանակում։ Բազմաթիվ պետություններում կանայք ավելի շատ ներգրավված են ցածր աշխատավարձով և ոչ ֆորմալ աշխատանքի հատվածներում, ինչը նշանակում է, որ կանանց պարագայում ավելի բարձր են չգրանցված աշխատելու, արձակուրդ չստանալու, հիվանդության դեպքում վճարվող արձակուրդ չստանալու, առողջության ապահովագրություն չունենալու հավանականությունը և առհասարակ՝ սոցիալական երաշխիքների բացակայությունը։ Ուստի կանանց պարագայում վտանգված է կենսապահովման բավարար միջոցներ ունենալը, իսկ եկամուտների կորուստն ազդում է նրանց ընտանիքների բարօրության վրա, հատկապես, երբ ընտանիքում միայն նրանք են ապրուստի միջոց վաստակողները (ՀՔԱՎ, 2020):

Համաձայն ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի 2020 թ. տվյալների՝ աշխատանքային շուկայում զբաղված է կանանց 41%-ը, իսկ տղամարդկանց՝ 56%-ը։ Աշխատանքային տարիքի 10 կանանցից 4-ը ունեցել է աշխատանք, իսկ տղամարդկանց դեպքում՝ 10-ից 6-ը։

2020 թվականին 15-74 տարեկան կանանց 51%-ը չի ունեցել աշխատանք և չի փնտրել՝ հիմնականում զբաղված լինելով տնային տնտեսությամբ (ՀՀ վիճակագրական կոմիտե, 2021)։

Թե՛ կանայք, թե՛ տղամարդիկ հիմնականում վարձու աշխատողներ են։ Գործատուների և ինքնազբաղվածների մեջ տղամարդկանց մասնաբաժինը գերակայում է, մինչդեռ առանց վարձատրության աշխատողների մեջ կանայք կրկնակի գերազանցում են տղամարդկանց (ՀՀ վիճակագրական կոմիտե, 2021)։

Համաձայն «Հայաստանում Covid 19-ի ազդեցության գնահատման» զեկույցի (World Bank, 2021)՝ աշխատանք ամենաշատը կորցրել են չգրանցված աշխատողները, և աշխատանք կորցնողների մեջ կանանց մասնաբաժինը վիճակագրորեն առավել մեծ է եղել։ Համաձայն սույն հետազոտության տվյալների՝ մինչև կորոնավիրուսի hամավարակի բռնկումը հարցվածների 13,3%-ն է ունեցել գրանցված աշխատանք, սակայն 25,6%-ը եղել է զբաղված՝ առանց ֆորմալ գրանցման՝ առանց աշխատանքային պայմանագրի։ Ընդ որում՝ զբաղված տղամարդկանց շրջանում չգրանցված աշխատողների մասնաբաժինը եղել է 56,3%, իսկ կանանց շրջանում՝ 69,06%։ Համավարակով պայմանավորված՝ աշխատանքը կորցրել են տղամարդկանց 17,3%-ը և կանանց 19,1%-ը (World Bank, 2021)։ Այսինքն, եթե կանանց ներգրավվածությունը աշխատանքային ոլորտում արդեն իսկ քիչ էր, ապա համավարակի հետևանքով կանանց աշխատատեղերի կորուստը էականորեն ազդել է կանանց զբաղվածության, աշխատանքային իրավունքների վրա։

Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը, վերլուծելով Հայաստանում առկա վիճակագրական տվյալներն ու հասանելի փաստաթղթերը, իր «Հայաստան.  COVID 19 – Աշխատաշուկայի արագ գնահատում» հետազոտության (ILO, 2020) շրջանակում իրականացրել էր մոտավոր հաշվարկ, թե ինչպես է համավարակն ազդելու թե՛ տնտեսության, թե՛ առողջության վրա։ Համադրելով այդ տվյալները «Սոցիոսկոպ» ՀԿ-ի իրականացրած «Կորոնավիրուսի համավարակի ազդեցությունը կանանց աշխատանքային իրավունքների վրա» հետազոտության (Խալաթյան Մ․, Մարգարյան Ն․, 2022)  շրջանակում հավաքագրած տեղեկատվության հետ[1], եզրահանգում ենք, որ կորոնավիրուսի համավարակից առավել տուժած ոլորտներն են մշակող արդյունաբերության, շինարարության, առևտրի, հյուրանոցային և հանրային սննդի կազմակերպման, մշակույթի, ժամանցի, տուրիզմի և սպասարկման այլ ծառայությունների ոլորտները։ Ընդ որում, զգալի տուժած մշակվող արդյունաբերության, շինարարության, առևտրի ոլորտները ՀՆԱ-ի կտրվածքով ունեն էական տեղ տնտեսության մեջ։ Հատկանշական է, որ տուժած առևտրի, հյուրանոցային և հանրային սննդի կազմակերպման, մշակույթի և զվարճանքի, սպասարկման այլ ծառայությունների ոլորտում կանանց ներգրավվածությունը բավականին բարձր է։ Եթե կանանց ընդհանուր զբաղվածությունն աշխատաշուկայում 45,5% է, ապա այս տուժած ոլորտներում նրանց ներգրավվածությունը (օրինակ՝ հյուրանոցային և հանրային սննդի ապահովման, մշակույթի և ժամանցի, սպասարկման այլ ծառայություններ և այլն) հասնում է մինչև  50%։

Համաձայն Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության վերջին հրապարակումների՝ համավարակի արդյունքում կանայք աշխատանքի ու եկամուտի անհամաչափ կորուստ են ունեցել առավելապես տուժած ոլորտներում իրենց բարձր ներկայացվածության արդյունքում, իսկ որոշ տուժած ոլորտներում էլ շարունակում են աշխատել առաջնային օղակներում՝ պահպանելով խնամքի համակարգերը՝ հաճախ նաև կատարելով չվճարվող տնային աշխատանք։ Համաշխարհային մակարդակում համավարակի պայմաններում կանանց աշխատատեղերի 4,2%-ը փակվել է՝  ի տարբերություն տղամարդկանց աշխատատեղերի 3% կորստի՝ կազմելով համապատասխանաբար 54 մլն աշխատատեղ կանանց և 60 մլն աշխատատեղ տղամարդկանց համար (ILO, 2021)։ Սակայն, եթե 2021-ին 2019-ի համեմատ տղամարդկանց աշխատատեղերը  գրեթե ամբողջությամբ վերականգնվել են (59 մլն), ապա կանանց համար վերականգնվել է 41 մլն աշխատատեղ։ Այսինքն՝ 2021 թ․ տվյալներով աշխատաշուկայում 13 մլն ավելի քիչ զբաղված կին կա, քան 2019 թ․ ցուցանիշն էր (ILO, 2021)։

Հաշվի առնելով այս պատկերը՝ հոդվածն անդրադառնում է այն հարցերին, թե Հայաստանում կորոնավիրուսի համավարակի բռնկումից ի վեր և հայտարարված արտակարգ դրության պայմաններում հատկապես տնտեսության տուժած ճյուղեր գնահատված ոլորտներում զբաղված կանայք աշխատանքային իրավունքների առնչությամբ ի՞նչ խնդիրների են բախվել աշխատավայրում, ինչպե՞ս են կարգավորել դրանք, ինչպե՞ս են պաշտպանվել նրանց իրավունքները և անվտանգությունը։

Կանանց փորձառությունը

Կանանց հետ մեր հարցազրույցներն ու քննարկումները թույլ են տալիս եզրահանգել, որ հաճախ նրանք դժվարանում են սահմանել և իրենց օրինակով մեկնաբանել աշխատանքային իրավունքները, իսկ աշխատանքային իրավունքների խախտումների մասին առավել ևս բարձրաձայն չեն խոսում կամ չեն էլ մեկնաբանում իրենց հետ տեղի ունեցածը որպես իրավունքի ոտնահարում։ Կանայք հիմնականում առանձնացնում են կորոնավիրուսի համավարակով պայմանավորված աշխատանքային իրավունքներին առնչվող հետևյալ խնդիրները՝

• աշխատանքային պայմանների էական փոփոխություններ,
• գործատուի կողմից աշխատավարձի չվճարում կամ մասնակի վճարում,
• աշխատողների առողջության համար անվտանգ աշխատանքային պայմանների չապահովում կամ թերի ապահովում,
• աշխատանքի փոփոխություն, աշխատանքային ոլորտի փոփոխություն, թերի վճարված արձակուրդայիններ։

Կորոնավիրուսի համավարակով պայմանավորված՝ տնտեսության տարբեր ոլորտներում խիստ սահմանափակումների նախնական փուլում գործադրվեց աշխատանքի հեռավար կազմակերպման եղանակը, որն ունեցավ իր խնդիրները։ Դրանց շարքում կանայք առանձնացնում են աշխատանքի լրացուցիչ ծանրաբեռնվածությունը, աշխատանքային գրաֆիկի փոփոխությունները։ Համավարակի պատճառով տարբեր ոլորտներում կանանց աշխատանքը շատացել էր՝ չուղեկցվելով վարձատրման լրացուցիչ հնարավորություններով, իսկ որոշ դեպքերում վարձատրումն ընդհանրապես կրճատվել է։

Սկզբի 3-4 ամիսը ծանրաբեռնվածությամբ ու բարդությամբ չէր տարբերվում սովորական շրջանից, բայց առաջին ամսվանից հետո մեր աշխատավարձերը 50%-ով կրճատվեցին։ Ապրիլից մինչև հունիսի կեսերը 10:00-18:00 գրաֆիկը պահպանվում էր։ Որոշ աշխատանքներ՝ էլ․ մարքեթինգ, SMM, որոնց ծավալը նույնիսկ կրկնապատկվում էր այս դեպքում․․․ Չէր դիտարկվում, որ դու քո գործը նույն կերպ անում ես։ Այդ կիսված աշխատավարձը պահպանվել է մինչև 2021 թ․ սեպտեմբեր։

Մշակույթի ոլորտում աշխատող կին

Սպասարկման ոլորտում աշխատանքի ծանրաբեռնվածությունը կորոնավիրուսի համավարակի ընթացքում պայմանավորված է եղել գործընկերների հիվանդանալով և միմյանց փոխարինելով՝ ընդհանուր առմամբ մարդկային ռեսուրսի սղությամբ։ Սրա հետևանքով սպասարկման ոլորտի աշխատողները զրկվել են կորոնավիրուսի համավարակի ընթացքում իրենց համար նախկինում սահմանված ազատ ոչ աշխատանքային օրերից և արձակուրդից։

Ո՛չ հանգստյան օր ենք ունեցել, ո՛չ էլ արձակուրդ վերցնելու հնարավորություն էդ օրերին․ փետրվարի վերջից մինչև սեպտեմբերի սկիզբը։ Անգամ տանը չենք մնացել։ Իսկ սովորական պայմաններում շաբաթը մեկ օր տանն ենք եղել ու երբ ցանկություն ենք ունեցել, արձակուրդ ենք գնացել։ Գործատուն ասում էր, որ իրավունք չունի նոր աշխատակից ընդունելու, մենք էլ շատ ենք իրենց անհրաժեշտ, ու իրենք չեն կարող մեզ տրամադրել մեր հանգստյան գոնե մեկ օրը։

Սննդի առևտրի ոլորտում աշխատող կին

Քովիդի շրջանում էլ ենք աշխատել, բայց ոչ նույն կազմով։ Ովքեր հիվանդանում էին, աշխատանքի չէին գալիս, իրենց գործն էլ էր մնում մեզ վրա։ Հիմնականում օնլայն բաժնում էինք աշխատում, խանութ մարդ չէր գալիս։ Էդպես ավելի ծանրաբեռնված էր, քան եթե մարդիկ հաճախեին, ու ես գանձապահ աշխատեի։ Մարդիկ ապրանքներ էին պատվիրում, դու ընտրում էիր, չգիտեիր՝ կհավանեն, թե ոչ, ու դրա պատճառով լրացուցիչ խնդիրներ էին առաջանում։

Սննդի առևտրի ոլորտում աշխատող կին

Լրացուցիչ ծանրաբեռնվածության հետևանքով ազատ օրերից և արձակուրդից զրկված սպասարկման ոլորտի աշխատակիցները հաճախ անգամ օրվա ընթացքում իրենց հասանելիք ընդմիջման ժամերից օգտվելու հնարավորություն չեն ունեցել։ Թեև այս խնդիրները անհանգստացրել են կանանց, միաժամանակ հիմք չեն դարձել սեփական իրավունքները պաշտպանելուն ուղղված քայլեր ձեռնարկելու համար, քանի որ մեծ մասամբ կանայք չեն տիրապետել իրենց աշխատանքային իրավունքներին, իսկ գործատուների կողմից կիրառվող այդ չարաշահումներին ենթարկվելը հաճախ արդարացրել են սեփական աշխատանքը սիրելու հանգամանքով։ Կանանց հետ հարցազրույցներից նկատում ենք, որ երբեմն նրանք գիտակցել են իրենց աշխատանքային իրավունքների խախտումները՝ ձևակերպելով դրանք իբրև աշխատանքային իրավունքների ոտնահարում, սակայն այդ գիտակցումը դրանց մասին բարձրաձայնելու կամ այլ ատյաններում պաշտպանություն փնտրելու գործողության չի վերաճել։ Հեռավար աշխատանքից զատ, հանրակրթության հեռավար կազմակերպումը կանանց, մայրերի և հատկապես միայնակ մայրերի համար լրացուցիչ խոչընդոտներ է առաջացրել, որոնց մի մասը կապված է եղել ֆինանսական խնդիրների հետ։ Համացանցի անխափան առկայության անհրաժեշտությունն աշխատանքի և երեխաների դասապրոցեսի կազմակերպման համար և դրա համար վճարը սոցիալական սուղ պայմաններում ապրող կանանց է՛լ ավելի վատթար դրության մեջ են դրել։

Մենակ ինտերնետի մուծումը, որ կոպիտ ասած՝ քեզանից էլ կտրում էիր, մի բան չէիր առնում կամ չէիր տալիս երեխային, որ դա կազմակերպես, մուծես ժամանակին, որ երեխան դասերից հետ չընկնի։ Տեղից դժվար ա․ իրանք Zoom-ով են անում, մեկը լսվում ա, մեկը չի լսվում, մեկը ունի ինտերնետ, մեկը՝ չունի, չգիտեմ, էս կողմով մի քիչ թույլ ենք, էլի։

Սննդի առևտրի ոլորտում աշխատող կին

Կորոնավիրուսի համավարակի պայմաններում և հատկապես հայտարարված արտակարգ դրության ժամանակ աշխատանքային պայմանները էական փոփոխությունների ենթարկվեցին։ Այդ փոփոխված պայմաններում կանայք բարձրաձայնում են աշխատավայր հասնելու խնդրի մասին, քանի որ սահմանափակումների սկզբնական փուլում հասարակական տրանսպորտի աշխատանքը ևս դադարեցված էր, ինչը կանանց էական անհարմարությունների և ֆինանսական խնդիրների առաջ է կանգնեցրել։

Քովիդի ժամանակ աշխատել ենք, բայց որ տրանսպորտ չկար, այդ ժամանակ ոտքով ենք գնացել տուն կամ տաքսիներով ենք երթևեկել։ Չնայած գործատուները պարտավոր էին տաքսիի գումար վճարել, բայց մեկումեջ են վճարել։ Ամեն դեպքում, դե չես կարող չաշխատել․ ընտանիք ես պահում, երեխա ես պահում․․․ Էն, որ աշխատածիդ կեսն էլ ճանապարհներին ես ծախսել, բայց մի կերպ գնացել ես աշխատանքի։

Սննդի առևտրի ոլորտում աշխատող կին

Հետազոտությանը մասնակցած կանայք նաև աշխատանքային փորձառություն ունեն այն ոլորտներում, որոնց գործունեությունը համավարակի սկզբնական փուլում ժամանակավորապես դադարեցվել է։ Համավարակը առևտրի ոլորտում փոխեց վաճառքի ընթացքը, և որոշ գործատուներ ուշացնում էին աշխատավարձը կամ խնդիրներ առաջացնում այն վճարելիս, ինչն էլ կանանց համար աշխատանքը թողնելու պատճառ էր դառնում։ Անգամ գրանցված և պայմանագրով աշխատող կանայք են բախվել նման մարտահրավերների՝ չստանալով աշխատավարձ կամ որևէ փոխհատուցում գործատուի կողմից։

Մարտից մինչև մայիս չենք աշխատել, ու աշխատել եմ մինչև հուլիսի սկիզբը։ Նույն աշխատավարձն էինք էլի ստանում, բայց շատ դժվարությամբ էին աշխատավարձը տալիս, քանի որ նաև վաճառքն էր նվազել, նախկին շրջանառությունը չէր, ու էդ պատճառով ես դուրս եկա։

Հագուստի խանութում աշխատող կին

Ես ամեն դեպքում գործս փոխել էի, բայց ոնց որ իրանք ինձ կես դրույքով պահել էին ու կես դրույքով ինձ ամեն ամիս 9000 դրամ փող էին փոխանցում, չգիտեմ՝ ինչի էր իմ կես դրույքի գումարը էդքան։

Զբոսաշրջության ոլորտում աշխատող կին

Այս դեպքերում կանանց համար ժամանակավոր լուծում են եղել պետության տրամադրած միանվագ աջակցության ծրագրերը։ Կանանց փորձառություններն ու կենսապայմանները տարբեր են եղել, և նույնիսկ սահմանափակումների պարագայում ժամանակավոր չաշխատելու հետևանքով ֆինանսական խնդիրները խիստ ծայրահեղ չեն եղել, եթե կանանց ընտանիքներում եղել են այլ աշխատողներ։ Սակայն որոշ դեպքերում կանայք միայնակ մայր կամ ընտանիքում միակ աշխատող են եղել։

․․․Մենք մեզ հարմարվել ենք, դե երեխեքս աշխատում էին, ամուսինս աշխատում էր․․․ Ամեն մեկիս տանը երևի մի աշխատող կար, էդ աշխատանքով յոլա էինք գնում, որովհետև էնպիսի հիմնարկներ կային, որ չկանչեցին գործի, բայց ասեցին՝ մնացե՛ք տունը, երբ անհրաժեշտություն լինի, կկանչենք, բայց էդ մարդիկ աշխատավարձ ստացան։

Կարի արտադրությունում աշխատող կին

Կորանավիրուսի համավարակով պայմանավորված՝ գործատուները պարտավոր էին ապահովել աշխատողների առողջության և անվտանգության պայմանները։ Համընդհանուր տագնապի և անորոշության, ինչպես նաև մարտի 16-ից հայտարարված արտակարգ դրության պայմաններում, որով սահմանափակվում էր տնտեսության տարբեր ճյուղերի աշխատանքը (ARLIS, 2020), արտադրամասերում աշխատող կանայք գործատուի դրդմամբ շարունակել են աշխատել և ավարտին հասցնել աշխատանքը։

Մեր անվտանգության համար կարող էր ինքը [գործատուն] ժամանակին էդ սահմանափակումները մտցնել, բայց քանի որ մենք պատվեր ունեինք, էդ պատվերը պետք էր անպայման հասցնել, մեզ չկարողացան ժամանակին տուն ուղարկել, մի քանի օր մենք աշխատեցինք, որպեսզի կարողանանք էդ մեր պատվերը հասցնել, հետո նոր գնանք տուն։

Կարի արտադրամասում աշխատող կին

Սպասարկման ոլորտում աշխատող կանայք աշխատողների անվտանգության ապահովման պատրաստակամությունը մեկնաբանում են իբրև գործատուի շահերից բխող մի բան, ոչ թե աշխատակիցների մասին հոգատարության, նրանց իրավունքի և անվտանգության պաշտպանության հարց։

Անվտանգության համար հատուկ պատնեշներ էին դրել, որ մարդկանց հետ շփումը քիչ լիներ, ձեռնոցներ էին տրամադրում, դիմակներ, ալկոգել, որ հնարավորինս պաշտպաներ աշխատակիցներին, քանի որ իրենցից էլ բխում էր շահույթը։

Սննդի առևտրի ոլորտում աշխատող կին

Եթե ընդհանրացնենք, ապա կանայք հիմնականում դրական էին գնահատում համավարակի ընթացքում իրենց գործատուների իրականացրած անվտանգության միջոցառումները և փաստում, որ ամեն ինչ արվել է օրենքի և պարետատան պահանջներին համապատասխան։

Քովիդը որ սկսվեց, մեզ մոտ ալկոգելեր բերեցին, բայց մի երկու շաբաթ հետո փակվեց ընդհանրապես։ Հետո, երբ նորից բացվեցինք, ձեռնոցներ, ալկոգել, 5 րոպեն մեկ՝ ախտահանում, 2 ժամը մեկ՝ դիմակ փոխել, օրվա վերջում էլ՝ ավելի մանրակրկիտ ախտահանում, քան նախկինում։ Երբ վարակակիրների թիվը նվազեց, էլ ձեռնոցներ չէինք կրում։ Հետո՝ պատերազմի ժամանակ, մարդիկ անտարբեր դարձան։ Մենք դիմակներ կրում էինք, բայց հաճախորդները չէին կրում։ Մենք շարժվում ենք իրենց օրենքներով․ ինչ իրենք գործատուին են ասում, գործատուն էլ մեզ է ասում, պահանջում։

Սրճարանում աշխատող կին

Մեզ մոտ խիստ ուշադրություն է դարձնում մեր տնօրենը։ Առանց դիմակի թույլ չի տալիս ո՛չ աշխատողին, ո՛չ հաճախորդին։ Հիմնականում մաքրությանն է հետևում ու պահանջում բռնակների ախտահանում և այլն։ Էդպիսի դեպք չի եղել, որ մեկը գա ու ասի, որ մեր մոտից վարակվել է։

Գեղեցկության սրահում աշխատող կին

Սակայն քիչ չեն դեպքերը, երբ կանայք ստիպված են եղել սեփական միջոցներով ապահովել կանխարգելիչ միջոցները իրենց անվտանգության համար։

Հիմնականում մենք մեր միջոցներով ենք մեզ ապահովել անվտանգության պարագաներով։ Գործատուն միանգամյա օգտագործման երկու դիմակ էր տրամադրում՝ մի քանի օրը մեկ։ Մենք էլ ստիպված բազմակի օգտագործման դիմակներ էինք կրում։ Մյուս պարագաներով էլ մենք էինք մեզ ապահովում, որովհետև իրենց տրամադրածը շատ վատ որակի էր, չէինք էլ օգտագործում։

Հագուստի առևտրի ոլորտում աշխատող կին

Ինչպես պատմում են կանայք, անվտանգության միջոցառումներն ավելի խիստ են պահպանվել համավարակի սկզբնական փուլում։ Հետազոտությանը մասնակից կանանց մի մասը հետազոտության իրականացման պահին արդեն փոխել էր աշխատավայրը և հետահայաց էր գնահատականներ տալիս, իսկ ներկա աշխատավայրում և համավարակի տվյալ փուլում հակահամաճարակային միջոցառումների պահպանումն արդեն անհետևողական և ոչ խիստ էին։

Սկզբից բոլորս պարտադրաբար ամեն օր ստանում էինք ձեռնոցներ, դիմակներ, հիմա մի քիչ ավելի ազատ է ժողովուրդը, կարծես էս պատերազմից հետո վախն էլ անցավ կովիդի, արդեն չենք կրում տենց բաներ։

Քաղաքապետարանի ենթակայության տակ գտնվող կառույցում աշխատող կին

Ընդհանրապես գործունեությունը դադարեցրած ոլորտներից սպասարկման ոլորտում, հատկապես գեղեցկության սրահներում, զբոսաշրջության և այլ տուժած ոլորտներում աշխատող կանայք համավարակի բերած անորոշության պայմաններում կորցրել են աշխատանքը կամ ստիպված են եղել փոխել աշխատանքի ոլորտը՝ սոցիալ-տնտեսական կայունության հասնելու համար։ Սա բարդ փոփոխություն և որոշում է եղել կանանց համար, հատկապես այն պարագայում, երբ արդեն կորցրած աշխատանքն ունենալու համար կանայք իրենց կյանքի տարբեր փուլերում մտավոր, ֆինանսական, ժամանակային մեծ ներդրումներ էին արել և ջանք թափել։

Տենց գոհ չեմ [նոր աշխատանքից]։ Ես կուզեի իմ գործը անեի սալոնում, բայց դե հիմա մարդիկ կան՝ վախենում են դուրս գան տանից, քանի որ դեպքերը էլի շատացել են։ Հիմա էլի դժվար է շատ հավաքել [հաճախորդներ]։ Նայեք՝ ճանապարհները փակ, տուրիստներ չեն գալիս, էդ ամեն ինչը կապ ունի էլի իրար հետ։  ․․․հաճախորդներիս, որ արդեն կորցրեցի, գումար արդեն չաշխատեցի, ոնց որ ավելի դժվարացավ։ Երկու ամիս տանն եմ մնացել, հետո գնացի աշխատանքի։ Լինում էին գործեր էդ ընթացքում, մեկ, երկու հաճախորդ, հետո իրենք էլ ցրվեցին․ մեկը հիվանդացավ, էն մեկը մի այլ պատճառով չեկավ։ Ամեն դեպքում անդրադարձել ա էլի [համավարակը] ու վատ։

Գեղեցկության սրահում աշխատող կին

Ինքը [տուրիզմը] շատ-շատ լավն ա, շատ կայֆն ա, ընտիր ոլորտ ա, էն որ դու ամեն ինչ տեսնում ես․․․ Շատ լավ ա աշխատելը, ես սիրում եմ, բայց հիմա ես ռիսկ չեմ անում հետ դառնամ, որովհետև բացի նրանից, որ 24/7 ա, ու դու դրա դիմաց չես վարձատրվում, դու պիտի շատ սիրես էդ գործը ու վերջ: Հիմա ես ռիսկ չեմ անում․․․

Զբոսաշրջության ոլորտում աշխատող կին

Աշխատանքը փոխելու դեպքում կանայք գործատուների կողմից իրենց աշխատանքային փորձին ու պայմաններին համարժեք արձակուրդային վճարներ չեն ստացել, ինչի մասին որոշ դեպքերում բարձրաձայնել են, բայց բավարարող պատասխան չեն ստացել, որոշ դեպքերում էլ իրենց ենթադրությունն ու բացատրությունն են գտել։

Եթե դու չես օգտագործում քեզ հատկացվող արձակուրդը 20 օր տարվա մեջ, վերջնահաշվարկի տեսքով վերջում ստանում ես, որովհետև դու չես գնում կամ ինչ-որ գործ ունես, չես կարողանում գնաս։ Մեր կազմակերպության դեպքում իրենք պարտադրում էին, որ մինչև տարվա վերջ պարտադիր քո արձակուրդը օգտագործես։ Եթե չէիր օգտագործում արձակուրդդ, չէիր գնում, որը քո խնդիրն էր (կարաս գնաս, կարաս՝ չէ), տարվա վերջ ստանում էիր արձակուրդայինդ, որը չգիտեմ ոնց էր հաշվարկվում, իրոք չեմ հասկանում, որ արձակուրդայինը պետք ա լինի քո աշխատավարձի մոտավորապես 80 տոկոսի կարգի, հա՞, 80-90 տոկոսին համապատասխան։ Մենք 40-50 տոկոս արձակուրդային էինք ստանում։ Երբ հարցնում էին՝ ինչի՞, ասում էր․ «Դե կովիդի տարում դուք ամբողջ դրույքով չեք աշխատել, կես եք գրանցվել, դրա համար սկզբի 6 ամիսը չի հաշվվում․․․»։ Սենց հեքիաթներ էր պատմում։

Զբոսաշրջության ոլորտում աշխատող կին

Ես կորոնավիրուսով վարակվելու ընթացքում վճարվել եմ իմ կես դրույքի չափ, չեմ ծանուցվել, որ արձակուրդ է ձևակերպվում, բայց վերջնահաշվարկս շատ փոքր գումար է կազմել, այն դեպքում, որ ես ամեն տարի մեկ շաբաթ չօգտագործած արձակուրդ եմ ունեցել։ Դրա համար ես ենթադրում եմ, որ էդ ընթացքում արձակուրդ է ձևակերպվել։ Ես զզված էի էդ ամեն ինչից ու չեմ պահանջել ոչ մի թուղթ, որ իմանայի՝ ինչ է եղել։

Մշակույթի ոլորտում աշխատող կին

Կանայք հազվադեպ էին անկեղծանում ու խոսում գործատուների խախտումների և չարաշահումների մասին՝ փորձելով «մտնել նրանց դրության մեջ», արդարացնել նրանց գործողությունները, երբեմն էլ՝ անգործությունը։ Իսկ այն դեպքերում, երբ կանայք հստակ գիտակցել են, որ խախտվել են իրենց աշխատանքային իրավունքները, նախևառաջ փորձել են բանակցել գործատուի հետ՝ խնդրի կարգավորման հեռանկարով, որը ոչ միշտ է արդյունավետ եղել։ Այլ մարմինների դիմելու հնարավորությունը կանայք անիմաստ են համարել՝ հիմնավորելով դա գործատուի բնավորությանը ծանոթ լինելու և լրացուցիչ քաշքշուքի մեջ չընկնելու հանգամանքներով։ Որպես այլընտրանքային ճանապարհ՝ կանայք ընտրել են աշխատանքից ինքնակամ հեռանալը կամ աշխատանքային գրաֆիկի փոփոխությունը։ Եղել են դեպքեր, որ համավարակի ընթացքում կանանց աշխատանքը իրենց առաջին փորձն է եղել, և գործատուները, օգտվելով առիթից, չարաշահել են նրանց աշխատանքային իրավունքները։ Թեև կանայք ծանոթ չեն եղել իրենց իրավունքներին, բայց գիտակցել են, որ աշխատավայրում իրենց հանդեպ վերաբերմունքն անարդար է։

Հունիսին փորձաշրջան եմ անցել, հուլիսից՝ աշխատանքի, բայց պայմանագիրը կնքվել է նոյեմբերին։ Իմ առաջին աշխատանքն էր, էդքան ուշադրություն չէի դարձնում։ Հաշվապահը ինչ-որ փաստաթղթեր էր ուզում, որոնք գյուղում էին, ասում էր՝ ոչինչ, հետո բեր։ Չէի հասկանում, որ հարկ է, ստաժ է, էդպիսի հարցեր կան։ Քովիդի ժամանակ ասացին, որ կես դրույքի հետ կապված՝ պայմանագրերը վերանայվելու են, բայց էդպես էլ չուղարկեցին, ու չգիտեմ՝ նորը կազմվե՞լ է, ե՞ս չեմ ստորագրել, թե՞ չի էլ կազմվել։

Մշակույթի ոլորտում աշխատող կին

Այսպիսով՝ կանայք, կորոնավիրուսի համավարակով պայմանավորված, բազմաթիվ խնդիրների են բախվել իրենց աշխատանքային պրակտիկայում, որոնք այս կամ այն չափով խախտել են նրանց իրավունքները, սակայն միշտ չէ, որ բավարար կարողություն, երբեմն էլ ցանկություն ու մտադրություն են ունեցել այդ խնդիրները կարգավորելու։

Թվում է՝ աշխարհը որոշակիորեն կարողացել է հաղթահարել կորոնավիրուսի համավարակն ու դրա հետևանքները, սակայն աշխատանքային իրավունքների ոլորտում համավարակով պայմանավորված բացերը վերհանելու, դրանք կարգավորելու և հետագայում նման ճգնաժամային իրադրություններում մարդկանց ապահովագրելու հարցերը բարձրաձայնելն ու լուծումներ գտնելը մնում են արդիական։

Հեղինակներ՝ Մարիամ Խալաթյան

Նվարդ Մարգարյան

[1] Հետազոտական տեղեկատվության հավաքագրումն իրականացվել է որակական մեթոդաբանությամբ՝ երեք փուլով։ Առաջին փուլում կատարվել է փաստաթղթերի քարտեզագրում՝ ներառելով պետության, միջազգային կազմակերպությունների և տեղական քաղհասարակության կազմակերպությունների  տրամադրած սոցիալ-տնտեսական աջակցության ծրագրերը, օրենսդրական փոփոխությունները և նախագծերը, իրականացված հետազոտությունները, մեդիա հրապարակումները  և այլն և դրանց երկրորդային վերլուծություն։ Տեղեկատվության հավաքման երկրորդ փուլում փորձագիտական hարցազրույցներ ենք իրականացրել  ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության, Ազգային ժողովի, Առողջության և աշխատանքի տեսչական մարմնի, ՄԻՊ-ի, Արհմիությունների կոնֆեդերացիայի, ՀԿ-ների և միջազգային կազմակերպությունների 10 ներկայացուցչի հետ։ Փորձագիտական հարցազրույցների արդյունքում դուրս բերված թիրախային և առավել տուժած ոլորտներից 12 կնոջ հետ իրականացրել ենք տրիադաներով խմբային քննարկումներ և անհատական խորին հարցազրույցներ։

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՀՂՈՒՄՆԵՐ

1. Խալաթյան Մ․, Մարգարյան Ն․ (2022). Կորոնավիրուսի համավարակի ազդեցությունը Հայաստանում կանանց աշխատանքային իրավունքների իրադրության վրա. (Մանուսյան Ա., խմբ․)․ Սոցիոսկոպ
2. ՀՔԱՎ. (2020). Կովիդ 19-ը և կանանց իրավունքները. ուղեցույց․ վերցվել է՝ https://bit.ly/3FEBvSA
3. ՀՀ վիճակագրական կոմիտե․ (2009). Աղքատության մակարդակի գնահատումը Հայաստանում. մեթոդաբանական պարզաբանումներ․ վերցվել է՝ https://armstat.am/file/article/poverty_2009_6.pdf
4. ՀՀ վիճակագրական կոմիտե. (2021). Հայաստանի սոցիալական պատկերը և աղքատությունը. վերցվել է՝ https://armstat.am/am/?nid=81&id=2438
5. ՀՀ վիճակագրական կոմիտե․ (2021)․ Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական վիճակը․ վերցվել է՝ https://armstat.am/file/article/sv_12_20a_142.pdf
6. ՀՀ վիճակագրական կոմիտե․ (2021)․ Հայաստանի կանայք և տղամարդիկ․ վերցվել է՝ https://www.armstat.am/file/article/gender_2021.pdf
7. ARLIS (2020)․Պարետի որոշում N 27. Արտակարգ դրության իրավական ռեժիմով պայմանավորված Հայաստանի Հանրապետության ողջ տարածքում կիրառվող սահմանափակումների վերաբերյալ. վերցվել է՝ https://www.arlis.am/DocumentView.aspx?docid=141040
8. ILO․ (2020)․ Rapid Assessment of the Employment Impact and Policy Responses of the COVID-19 Pandemic on Armenia. Retrieved from https://bit.ly/3vMsqDU․
9. ILO․ (2021)․ Policy Brief. Building Forward Fairer: Women’s Rights to Work
   and at Work at the Core of the COVID-19 Recovery. Retrieved from https://bit.ly/3vZ4ugF.
10. World Bank․ (2021)․ Monitoring Impacts of Covid-19 in Armenia (Armenia High-frequency survey wave -1 (AHFS-1): July-September 2020.

Ֆինանսավորումը՝

The post Կանանց աշխատանքային իրավունքների հարցը կորոնավիրուսի համավարակի համատեքստում appeared first on Socioscope.