ՆԱՄ: Կարո՞ղ եք ներկայացնել «Սոցիոսկոպ» ՀԿ-ն:
Սոց: Այն հիմնադրվել է 2008–ին մի քանի համալսարանական ընկերների կողմից՝ սոցիալական գիտությունների ոլորտում հետազոտական, կրթական և խորհրդատվական աշխատանքներ համակարգելու համար: Սոցիոսկոպն ունի երկու հիմնական նպատակ: Մի կողմից, զարգացնել տեղական սոցիոլագիան, որն իր ներդրումը կունենա սոցիալական գործորդների՝ իրենց գործողությունների իմաստն ու խնդիրները գիտակցելու գործում: Մյուս կողմից, մենք ցանկանում ենք ձևավորել անկախ գիտական բևեռ，որը՝ լինելով բաց միջազգային հետազոտությունների առջև, միևնույն ժամանակ ուշադիր է հայկական առանձնահատկությունների նկատմամբ։ Առաջին հերթին մենք աշխատում ենք քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների՝ մարդու իրավունքների, սպառողների և շրջակա միջավայրի պաշտպանությամբ զբաղվող ընկերակցությունների հետ:

ՆԱՄ: Որո՞նք են ձեր նախաձեռնությունները:
Սոց: Մինչև հիմա մենք գործել ենք երկու հիմնական ուղղություններով: Նախևառաջ հայկական քաղաքացիական տարբեր շարժումների ուսումնասիրությունն է՝ էկոլոգիական շարժման վերաբերյալ զեկույցի և մեդիա դաշտում մարդու իրավունքների պաշտպանների ներկայացման վերլուծության միջոցով: Նախաձեռնել ենք նաև դատական և իրավապահ մարմինների կամակայությունների վերաբերյալ հետազոտություն, ինչպես նաև գործընկեր ենք «Փինք» կազմակերպության հետ մի նախագծի մեջ, որն ուսումնասիրում է արտագաղթի սոցիալական, տնտեսական ու մշակութային հետևանքները հայ հասարակության վրա: Մյուս ուղղությունը քաղաքացիների և քաղացիական իրավունքների ակտիվիստների կրթությունն է տեսական գործիքներ տրամադրող դասընթացների միջոցով, որոնք թույլ են տալիս ավելի լավ մտածել իրենց հանձառության քաղաքական և սոցիալական ասպեկտները:

ՆԱՄ: Ի՞նչ մակարդակում է գտնվում սոցիոլոգիան Հայաստանում:
Սոց: Սա քիչ զարգացած, բայց ձևավորման փուլում գտնվող ոլորտ է: Մասնագիտությունը դրական նկարագիր չունի։ Այն，ընդ որում， լայնորեն ֆեմինիզացված է, մի բան, որ կապված է ցածր վարձատրվող գործի համբավ ունենալու հետ՝ հայ հասարակության մեջ գերիշխող «մասկուլիային» կանոնների տեսակետից: Կոմունիստների ժամանակ գիտական սոցիոլոգիան որակավորվում է որպես «բուրժուական գիտություն»: Հետևաբար, մեզ խիստ պակասում են տեսական գործիքները և հետազոտական մեթոդները, որոնք ձևավորվել են Արևմուտքում, և երիտասարդ հետազոտողների շրջանում կա ձգտում դրանք ձեռք բերել ակադեմիական շրջանակներից դուրս: Այնուամենայնիվ, մենք նախևառաջ հայկական իրականությանը հարմարեցված կոնցեպտուալ հատուկ գործիքների կարիքն ունենք: Մենք առանձնահատուկ դժվարությունների առաջ ենք կանգնած: Վերցնենք կոռուպցիան. հանրային մշակույթի պատճառով՝ մարդիկ կամայականությանը որպես կամայականություն չեն դիտարկում, նրանք այդ երևույթները նորմալ են համարում, այսինքն՝ լեգիտիմ: Շատերն են տեղյակ պետական ծառայողների շրջանում տիրող կոռուպցիայի մասին, բայց կույր են իրենց իսկ վերաբերող դեպքի նկատմամբ. երբ իրենք են ենթարկվում դրան, նրանք այդ երևույթները տեսնում են որպես բարի կամքի, բարության դրսևորում: Անհրաժեշտ է քաղաքացիական պայքարի ակտիվիստներին գնահատել տալ այս դժվարությունը, որպեսզի նրանք գտնեն այն հաղթահարելու ելքեր: Մենք հաճելիորեն արձանագրում ենք բնակչության ավելի ու ավելի լայն հատվածների՝ որոշակիորեն գիտակից դառնալը: Վտանգավոր է նաև տարբեր սոցիո-պատմական կոնտեքստներում մշակված պատրաստի կոնցեպտներ կամ մոդելներ ներմուծելը: Մտավոր գաղութացման վտանգը մեծ է. Էլեկտրիկ Երևան շարժումը սկզբի համար: Ինչպե՞ս վերլուծության միջոցով ապացուցել, որ «Մայդան երկուս» որակավորումը սխալ է, և առաջարկել այլընտրանքային մեկնաբանության մի սխեմա: Դրա համար, պետք է զարգացնել կատեգորիաներ ու սեփական ընթերցման ցանց:

ՆԱՄ: Ո՞րն է Էլեկտրիկ Երևան շարժման ձեր վերլուծությունը:
Սոց: Անշուշտ, Բաղրամյան պողոտայի գրավումը չհասավ նրան, որ առաջ գա սոցիալական խնդիրներին նվիրված հասարակական դաշտ՝ հիմնվելով առաջնային կարևորության նպատակի վրա: Մենք մնացինք սովորական դարձած պրակտիկայի շրջանակներում. ինքնահռչակ առաջնորդների հետևում դիրքավորված ինքնաբուխ մի շարժում: Միանշանակորեն պակասում է ներքին ինքնակազմակերպման կարողությունը: Բայց միևնույն ժամանակ, նկատվել են շատ դրական զարգացումներ: Համեմատած նախորդ շարժումների՝ մենք արձանագրել ենք լայն բազմազանություն ցուցարարների միջև, երիտասարդությունը, մասնավորապես կանայք, զգալիորեն էին ներգրավվել: Մարդիկ դիմակայեցին բռնություններին և իշխանության սպառնալիքներին, նրանք վերադարձել էին նույն վայրը սկզբնական ճնշումներից հետո, նրանք հաղթահարեցին իրենց վախը: Ցույցը տևական էր. 10 օրվա ընթացքում քաղաքի կենտրոնական, ստրատեգիական պողոտան խցանված էր: Ի վերջո, հարկավոր է ընդգծել քաղաքացիական բաղադրիչը. շարժումը խուսափեց քաղաքականացվելուց: Պահանջները սոցիալական էին, և քաղաքական իշխանությունը չենթարկվեց վիճարկման: Կնկատեք նաև, որ քաղաքական կուսակցությունները իրենց հեռավորության վրա պահեցին: Ընդդիմադիր կառույցները ամեն դեպքում սոցիալական խնդիրները իրենց առաջնահերթություններում չեն ընդգրկում:

ՆԱՄ: Ի՞նչ եզրակացություններ եք անում այս շարժումից:
Սոց: Երիտասարդները խաղաղ և արդյունավետ շարժման փորձ ձեռք բերեցին. նրանք հասան համեստ, բայց իրական արդյունքի, իշխանությունը մասնակիորեն նահանջեց։ Վերջինս նույնպես դաս քաղեց այս շարժումից։ Մենք տեսանք փոխզիջումների մի մշակույթի, բռնության կիրառման զսպում։ Փոքր առ փոքր մենք զգացինք որոշակի առաջխաղացում օրինապահ մարմինների վարքագծում։ Այս շարունակական քաղաքացիական շարժումների ազդեցության տակ նրանք ավելի խոհեմաբար են գործում և, ավելին, մտահոգ են իրենց միջամտությունները հանրայնորեն արդարացնելու խնդրում։ Այս շարժման մեջ իշխանության հետ կապված տնտեսական գործորդները հստակորեն մերժման ենթարկվեցին, ընդունվեց հետաքննություն անցկացնելու սկզբունքը, այդ գործունեությունների նկատմամբ հանրային վերահսկողության պայմանները այսուհետ հնարավոր են՝ չնայած այն ամբողջ անորոշությանը, որը տիրում է այս գործընթացի՝ հատկապես քաղաքական ապագայի նկատմամբ։ Առաջին անգամ քաղաքացիների ձայնը հաջողությամբ լսելի դարձավ պետական և ոչ տեղական մակարդակի վրա։ Իշխանությունը հստակորեն և բացեիբաց նահանջեց, այն դեպքում, երբ մինչ այդ նրանք դա անում էին առանց նշմարվելու՝ ներկայացնելով ոչ հստակ բացատրություններ։

ՆԱՄ։ Ինչպե՞ս եք վերաբերվում տվյալ պահին քննարկվող սահմանադրական բարեփոխումներին։
Սոց։ Սոցիոլոգները դրանով շատ քիչ են զբաղվում, քաղաքական գործիչները գրավում են դաշտը։ Մեզ թվում է՝ խորհրդարանական համակարգի անցնելը մի կողմ՝ պետք է ուսումնասիրել տարածաշրջանային մեծ տարբերությունները ՝ գնահատելու համար ապակենտրոնացման և տարածաշրջանային ինքնավարության ծրագիրը, որը ուղեկցում է սահմանադրական բարեփոխումները. ցանկալի՞ է արդյոք գնալ այս ճանապարհով, թե՞ վտանգ կառաջանա ավելի սրել արդեն իսկ գոյություն ունեցող անհավասարությունները տարածաշրջաննեի միջև։ Մենք կարծում ենք, որ տարածաշրջանային մասնատումը պետք է վերանայվի՝ ուշադրություն դարձնելով ստեղծված միավորների աշխարհագրական միատարրությանը, ագլոմերացիաների և նրանց շրջակայքի միջև ամուր կապերի կարևորությանը , քանի որ ներկայիս տարածքային բաժանումները տեղական իրողությունների հետ հաշվի չեն նստում։ Մենք այս հարցի շուրջ միավորել ենք որոշ տարրեր, բայց նաև անհրաժեշտ է, որ հանրային իշխանությունները լինեն հայցվորները և մեզ միջոցներ տրամադրեն՝ այս ուսումնասիրությունը անցկացնելու համար։

ՆԱՄ։ Ինչպե՞ս եք դուք մոտենում Սփյուռքի հետ հարաբերություններին։
Սոց։ Շատ բան կա անելու այս ոլորտում, որը վերաբերում է Հայաստանից արտագաղթած հայերին, հայաստանցի հայերի և սփյուռքահայերի միջև հարաբերություններին։ Գերիշխում է անտեղյակությունը։ Սփյուռքի կառուցվածքը, նրա աշխարհագրական, մշակութային, սոցիալական, տնտեսական բազմազանությունը պետք է ուսումնասիրվի, որպեսզի, առաջին հերթին, տարբեր համայնքների միջև փոխըմբռնումը հնարավոր դառնա և հարթվեն անհամաձայնությունները և թյուրիմացությունները։ Կարծրատիպերը բացահայտելը թույլ է տալիս իրար ավելի լավ հասկանալ և ճանաչել։ Այս առումով սիրիահայերին ապաստան տալը մարտահրավեր է. նրանք ժամանում են իրենց ցավոտ պատմությամբ, իրենց մշակույթով, իրենց լեզվով՝ արևմտահայերենով, և ինտեգրման խնդիրներով, որոնց առաջ նրանք կանգնում են։ Ահա և հետաքրքրության արժանի թեմա մեզ համար, քանի որ այն մեզ ստիպում է առօրյայում իրապես շփվել սփյուռքահայերի հետ և բախվել մեր իրականությանը այնպիսին, ինչպիսին այն տեսնում են ուրիշները։

ՆԱՄ։ Որո՞նք են ձեր անմիջական առաջնահերթությունները։
Սոց։ Պատրաստվում ենք բացել մեր ինտերնետ կայքը՝ հետագայում նաև ստեղծելով հանդես։ Պետք է նաև շարունակենք սոցիոլոգիական հում նյութ հավաքել տարբեր կառույցների համար, որոնց հետ համագործակցում ենք։ Կարևոր է ամենից առաջ միավորվել և ջանքերը համակարգել ավելի արդյունավետ լինելու համար։ Մենք չենք կարող բավարարվել առանձին նախաձեռնություններով, առավել քան երբևէ մեր առաջնահերթ նպատակն է ստեղծել մասնագետների մի լայն ցանց, որը ներգրավված կլինի մարդաբանական և սոցիալական հետազոտությունների մեջ։

Զրույցը վարեց Ժիրայր Մալխասյանը

Ֆրանսերենից թարգմանեց Զառա Ալավերդյանը

Խմբագիր՝ Նազարեթ Կարոյան

The post Սոցիոսկոպ ՀԿ. քաղաքացիական ակտիվության մեթոդական հետազոտություն appeared first on Socioscope.

Դեկտեմբերի 6-ին հանրաքվեի դրված Սահմանադրության նախագիծը զրկում է մեզ բազմաթիվ սոցիալական և քաղաքական իրավունքներից, որոնք այսօր ունենք գործող սահմանադրությամբ։ Նախագծի պրոբլեմատիկ դրույթների մասին իրազեկող հոլովակը տեսել և բարձր են գնահատել նաև այոյի քարոզիչները։ Դրա համար էլ որոշել են մոլորեցնող կլիպ պատրաստել՝ օգտագործելով մի քանի պարզ հնարքներ։
Քարոզիչ կլիպի վերջում մեզ կոչ են անում, որպեսզի լինենք իրազեկված և թույլ չտանք, որ մեզ մոլորեցնեն ապատեղեկտավությամբ։ Իսկապես, մենք կիսում ենք նրանց կարծիքը. թույլ չտանք, որ մեզ մոլորեցնեն կեղծ բացահայտումները։

The post #Ո՛չ կեղծ բացահայտումներին appeared first on Socioscope.

«Սոցիոսկոպ»–ը նոյեմբերի 12-ին Մեդիա նախաձեռնությունների կենտրոնի «Լրադադար» ակումբում ներկայացրեց «Սահմանադրական փոփոխությունների ներկայացումը առցանց մեդիայում» թեմայով հետազոտության արդյունքները։
Զեկույցը՝ հետազոտող Արփի Մանուսյանի

The post Սահմանադրական փոփոխությունների ներկայացումը առցանց մեդիայում appeared first on Socioscope.

Հանրային կարևորություն ունեցող թեմաների քննարկման դեպքում, ինչպիսին սահմանադրական փոփոխությունների նախագիծն է, լրատվամիջոցների դերը հնարավոր չէ թերագնահատել: Կախված նրանից, թե ինչպե՞ս և ու՞մ միջոցով են ներկայացվում սահմանադրական փոփոխությունների շուրջ զարգացող իրադարձությունները, ի՞նչ խնդիրներ են բարձրաձայնվում/շեշտադրվում, ի՞նչ կոնտեքստում է խոսվում նախագծի մասին մեդիայում, ընթերցողի մոտ կարող են ձևավորվել բոլորովին տարբեր կարծիքներ խնդրո առարկայի վերաբերյալ: Ըստ այդմ, սահմանադրական փոփոխությունների գործընթացի համատեքստում էլ ավելի կարևոր է հասկանալ, թե ինչպես են ԶԼՄ-ները իրագործում իրենց աշխատանքի վերջնանպատակը հանդիսացող հնարավորինս ընդգրկուն, բազմակողմանի տեղեկատվության տրամադրումը լայն հանրությանը:

Հեռուստատեսության՝ այս կամ այն քաղաքական ուժի իշխանության/վերահսկողության, որոշ դեպքերում նաև անմիջական հովանավորության տակ գտնվելու պայմաններում, իրականության օբյեկտիվ ներկայացումը խնդրահարույց է։ Այս կոնտեքստում ավելի մեծ կշիռ է ստանում առցանց մամուլը, ինչը ենթադրում է նաև վերջինիս հանդեպ վստահության աստիճանի բարձրացում: Ոլորտում արված տարբեր հետազոտություններ վկայում են, որ եթե հեռուստատեսության հանդեպ լսարանի վերաբերմունքը քիչ թե շատ հստակեցված է, ապա առցանց մեդիայի դեպքում այդ վերաբերմունքը դեռևս ձևավորման փուլում է: Բացի դրանից, եթե հեռուստատեսությանը դիմելու մոտիվացիան շատ ավելի ընդգծված ժամանցային է, ապա առցանց մամուլի դեպքում շատ ավելի նշանակալի են դառնում հասարակական-քաղաքական կարևոր իրադարձությունների մասին տեղեկատվության ստացման, այլընտրանքային կարծիքների և տեսակետների ծանոթանալու ակնկալիքները: Ուստի կարևոր է հասկանալ, թե արդյոք առցանց մամուլի ուղիղ կամ միջնորդավորված կապը այս կամ այն ուժի հետ ազդում է տվյալ մեդիայի՝ որպես խոսող ակտոր ներկայանալու վրա: Ցավոք, պետք է նշել, որ թեմայի ուսումնասիրությունը ևս հաստատում է այն վարկածը, որ առցանց հարթակում և՛ թեմաների, և՛ կոնտեքստի, և՛ ակտորների ընտրությունը[1] նույնպես ուղղորդվում է քաղաքական ուժերի հետ հնարավոր կապերից:

Ովքե՞ր են խոսում Սահմանադրության մասին

Ու՞մ խոսքն է լրատվամիջոցը դարձնում ավելի լսելի, ու՞մ դիրքորոշումներն են շրջանառվում, ինչի՞ վրա է ուղղորդվում հանրության ուշադրությունը, հատկապես ո՞ր ասպեկտներն են քննարկվում և ի՞նչ կոնտեքստում: Այս և նմանատիպ մի շարք այլ հարցեր բացահայտ կամ լատենտ կերպով ստեղծում են որոշակի իրականություն, որը կարող է ուղղորդել մարդկանց դիրքորոշումների ձևավորման հարցում: Այս հարցերը դրդում են ուսումնասիրել լրատվությունը առաջին հերթին հենց ակտորների ընտրության տեսանկյունից:

Սահմանադրական փոփոխությունների գործընթացի ներկայացման կոնտեքստում կարելի է առանձնացնել հիմնական ակտորների երեք խումբ՝ 1.«Ոչ»-ի ճակատ կազմող նախաձեռնություններ, Հկ-ներ, քաղաքական կուսակցություններ, 2.«Այո»-ի ճակատ կազմող քաղաքական կուսակցություններ, և, ցավոք, ոչ բոլոր լրատվամիջոցներում, բայց՝ 3. Փորձագետներ՝ իրավաբաններ, փաստաբաններ, էկոլոգներ, սոցիոլոգներ, քաղաքագետներ և այլք:

Ըստ ակտորների բազմազանության առանձնանում է հատկապես «Առավոտ» օրաթերթը, որտեղ հստակ տեղեկատվություն են փոխանցում նշված երեք խմբի ներկայացուցիչներն էլ և թույլ են տալիս ընթերցողին հնարավորինս բազմակողմանի ինֆորմացիա ստանալ թեմայի մասին: Մյուս լրատվամիջոցը, որի մոտ ևս առկա են այս թեմայով փորձագիտական հոդվածներ, News.am-ն է: Այստեղ խնդիրն այն է, որ հոդվածների չափազանց մեծ թվաքանակում դրանք կազմում են շատ փոքր մաս,ուստի դժվար է խոսել նման ինֆորմացիոն հոդվածների ֆունկցիոնալության մասին:

Նախագիծը դրական կոնտեքստում ներկայացնող ակտորների խոսքը բացարձակ գերակա դիրքում է «Իրավունք» թերթում և Tert.am–ում՝ համեմատաբար ավելի քիչ։ Lragir.am-ի պարագայում առաջին հայացքից թվում է, թե այն առանց կողմնակալության հավասարապես ներկայացրել է երկու կողմերի տեսակետներն ու մեկնաբանությունները։ Սակայն անհրաժետ է հաշվի առնել այն կոնտեքստը, որում խոսում են «Ոչ»-ի ճակատի ներկայացուցիչները. ճակատում առկա խնդիրներ, հակասություններ, դժվարություններ։ Այս համեմատության մեջ, իհարկե, առավել ցայտուն ընդգծվում է «Այո»-ի «հաջողակ» կերպարը:

Համատեքստ

Սահմանադրական փոփոխությունների նախագիծը բոլոր լրատվամիջոցներում ներկայացվել է Սերժ Սարգսյանի/իշխանությունների վերարտադրման տեսանկյունից: Դիտարկված լրատվամիջոցների կողմից կարևորվում է սահմանադրական փոփոխությունների քաղաքական (կառավարման համակարգի) հարցը՝ գրեթե չանդրադառնալով սոցիալական, տնտեսական, մշակութային, բնապահպանական և այլ խնդիրներին և իրավունքներին, որոնք առաջարկվող նախագծում մեծապես վտանգված են և խնդրահարույց:

[1]Առցանց լրատվամիջոցների մշտադիտարկումն իրականացվել է սեպտեմբեր–հոկտեմբեր ամիսներին։ Մշտադիտարկման են ենթարկվել Epress.am, Tert.am, Azatutyun.am, News.am, Lragir.am, 1in.am, A1plus.am և Հայկական ժամանակ, Առավոտ, Իրավունք թերթերի առցանց տարբերակները։ Ընտրված 10 առցանց լրատվամիջոցներից առանձնացվել է1889 հոդված, որոնք վերաբերում են Սահմանադրական փոփոխություններին։ Հոդվածները վերլուծվել են որակական մեթոդաբանության շրջանակներում։

Մոնիթորինգի ընտրանքում ներառված լրատվամիջոցներում առկա ընդհանուր կոնտեքստից՝ կարելի է առանձնացնել մեդիաների երկու խումբ (տե՛ս աղյուսակում). առաջին խմբում այն մեդիաներն են, որոնք թվում է, թե ներկայացրել են թեման՝ տեղեկատվություն տրամադրելով բոլոր հնարավոր կողմերի մեկնաբանությունների, դիրքորոշումների, կողմ/դեմ կարծիքների վերաբերյալ, սակայն բովանդակային առումով իրականում դժվար է ասել, որ ընթերցողը այս լրատվամիջոցների օգնությամբ ընդգրկուն ինֆորմացիա է ձեռք բերում, որ հիմք կարող է դառնալ սեփական հետևությունների համար: Մյուս խմբում այն ԶԼՄ–ներն են, որոնց մոտ թեև հնարավոր է այս կամ այն ակտորների կամ թեմայի ընտրողական ներկայացում, սակայն վերջիններիս տրամադրած տեղեկատվությունն ավելի հստակ է: Հստակ այն իմաստով, որ Սահմանադրությունը քննարկվում է կոնկրետ շեշտադրումներով, կա հանրային կարիքի և առաջարկվող նախագծի հնարավոր հետևանքների մասին դիսկուրս, լուսաբանվում են նաև ոստիկանների և Ոչ–ի ակտիվիստների միջև բախումները։ Այս խմբում ընդգրկված են Epress.am, Azatutyun.am կայքերը, որոնցում ավելի լսելի է «Ոչ»-ի ճակատը: Lragir.am-ի դեպքում առաջին հայացքից թվում է, թե խոսող ակտորները հիմնականում «Ոչ»-ի ճակատից են, բայց մեդիայի հարցադրումները վեր են հանում միայն վերջիններիս ավելի բացասական լույսի ներքո ներկայացնող կողմերը. ճակատը ներկայացնող տարբեր ուժերի միջև առկա խնդիրներ, անհամաձայնություններ, կազմակերպական հարցեր և այլն: Եւ այս կոնտեքստում միասնականության, անհամաձայնությունների բացառման լատենտ պահանջը ներկայացվում է որպես ակնհայտ անհրաժեշտություն այն դեպքում, երբ ճիշտ հակառակը՝ կարող էր շեշտադրվել «Ոչ»-ի բազմազանությունը, ցանցայինությունը և կենդանի պրոցես լինելը:

Armtimes.com-ը և aravot.am-ը կողմերի գործողությունները, հայտարարություններն ու մեկնաբանությունները ներկայացրել են գրեթե հավասարապես, սակայն առաջինի դեպքում լատենտ կերպով նկատվում է «Ոչ»-ի ճակատի հնարավոր կապի ցուցադրում ռուսական ուժերի հետ, ինչն ի դեպ, արվում է այլ լրատվականներին հղումների միջոցով:

Թեմայի բազմակողմանի լուսաբանման առումով կարևոր տեղ են գրավում «Առավոտ», Epress, A1plus լրատվականները, որոնք կառավարման համակարգի և իշխանությունների վերարտադրման դիսկուրսի ներկայացմանը զուգահեռ, ներկայացրել են այլ խնդիրներ, օրինակ, նախագծում Մարդու իրավունքների և հիմնական ազատությունների, Սահմանադրական դատարան դիմելու իրավունքի, առողջ և բարենպաստ շրջակա միջավայրում ապրելու իրավունքի նախագծից դուրս մղման մասին, այն մասին, որ պաշտոնատար անձինք պատասխանատվություն են կրում բնապահպանական տեղեկությունը թաքցնելու կամ դրա տրամադրումը մերժելու համար, սակայն օգոստոսին ներկայացված Սահմանադրության նախագծում այդ նորմն ամրագրված չէ:

Ընդհանուր առմամբ, կարող ենք եզրակացնել, որ առցանց մեդիայի աշխատանքը չի ապահովվում լսարանի լիարժեք իրազեկվածություն սահմանադրական փոփոխությունների առաջարկված նախագծի մասին և առկա են բազմաթիվ մանիպուլյատիվ մեխանիզմներ, որոնց ազդեցությունը խնդիրներ է առաջացնում իրականության օբյեկտիվ ներկայացման տեսանկյունից:

Հեղինակ՝ Անահիտ Հարությունյան

Հետազոտող, Ծրագրերի օգնական, Սոցիոսկոպ ՀԿ

The post Սահմանադրական փոփոխությունների ներկայացումը առցանց մեդիայում appeared first on Socioscope.

Համեմատությունը մեզ գիտելիք է տալիս: Մենք մեզ համեմատում ենք այլ երկրների հետ` հասկանալով տարբերություններն ու նմանությունները և դրանով իսկ ճանաչում ենք ոչ միայն ու ոչ այնքան նրանց, որքան ինքներս մեզ: Կան երկրներ, որոնք մենք սովոր ենք համարել մեզ նման։ Օրինակ` հետխորհրդային երկրները, որ խորհրդային գիտափորձի նմանատիպ ժառանգություն ունեն: Այս տեսանկյունից ավելի հետաքրքիր է ուսումնասիրել ակնկալիքների իմաստով հեռու երկրները: Այն երկրները, որոնք մենք երբևէ հակված չենք մեզ նման համարել: Դրանցից մեկը Իսլանդիան է: Ինչո՞վ է այն նման Հայաստանին:

Իսլանդիան միևնույն ժամանակ փակ և բաց հասարակություն է, ինչպես և Հայաստանը։ Այս երկիրն ունի ազգի պահպանման օրենք։ Իսլանդիայի բնակչությունը մոտ 330,000 է ու իսլանդական քաղաքացիություն ստանալը բարդ ու դժվարին գործընթաց է, սակայն միևնույն ժամանակ իսլանդական օրենսդրությունը այլ կարծիքների ընդունման և հանդուրժողականության տեսանկյունից կարող է օրինակելի համարվել։ Այս բացությունը և փակությունը հայաստանյան հասարակության տեսանկյունից այլ կերպ է դրսևորվում: Մեր հասարակության փակության մասին ընդունված է խոսել այն տեսանկյունից, որ մեր միջավայրը չի ընդունում այլազգիների, մենք ունիտար հասարակություն ենք ոչ այնքան ու ոչ միայն ժողովրդագրական կազմով, ինչքան դրա ընկալմամբ: Ասվածի առօրեական վկայությունն է այն, որ կամայական առիթներով պաշտոնական և ոչ պաշտոնական շնորհավորանքներն ուղղվում են հայ մանուկներին ու կանանց, զինվորներին և մյուս «հոբելյարներին»` ինքնըստինքյան անտեսության մատնելով այն բոլոր ոչ հայերին, որոնք մեր հասարակության նույնպիսի անդամ են: Միևնույն ժամանակ մեր հասարակությունը բաց է, որովհետև ունենալով միգրացիայի ավանդույթը և անհրաժեշտություն ունենալով պահպանել ու գործարկել հաղորդակցության շղթաները մեր հարազատների, ընտանիքի անդամների, ընկերների հետ ոչ այնքան որպես հայաստանյան հասարակության ներկայացուցիչ, որքան իրենց բնակության երկրի հասարակության անդամ, հասարակությունը ստիպված է պահպանել բացությունը: Հակառակ պարագայում այս միգրացիոն հոսքերով գոյատևելը մեր հասարակության համար էական խնդիր կարող էր լինել։

Իսլանդական եկեղեցին այս երկրում նույնպես ազգային արժեք է համարվում: Դրա բացառիկ դերը իսլանդական հասարակության համար ամրագրված է սահմանադրությամբ: Նույնքան մեծ կարևորություն տրվում է իսլանդերենին, որն ըստ էության ժամանակի ընթացքում, ըստ փորձագետների հավաստման, շատ քիչ փոփոխություններ է կրել: Միևնույն ժամանակ Իսլանդիան նույնպես լեզվի պետական տեսչությանը համանման մի կառույց ունի, որ արդի երևույթների անվանումները թարգմանում է իսլանդերեն:

Բնակեցված լինելով սկանդինավյան երկրների կողմից 9-րդ դարում` իսլանդացիները հակված են իրենց համարել միակ իսկական վիկինգները: Պնդում են, որ իրենք են հայտնաբերել Ամերիկան և այս պնդումը հիմնված է մի նամակում գտնված այն նախադասության վրա, թե Կոլումբոսը այցելել է Բրիտանիայից հյուսիս գտնվող այս երկիրը և նոր շարունակել ճանապարհը դեպի Ամերիկա: Ըստ իսլանդացիների, Կոլումբոսը հենց իրենցից է իմացել ամերիկյան մայրցամաքի գոյության մասին: Այս ամենը ոչ այնքան հետաքրքիր ու զվարճալի թվացող փաստերի խճանկար է, որքան ուրիշի միջոցով ինքդ քեզ տեսնելու հնարավորություն` իսկական արիացիների, ցեղակրոնների, առաջին քրիստոնյաների և բոլոր մնացած թեմաներով, որոնք հայկական արդի առասպելաբանության ամուր հիմքերն են:

Հասկանալով, որ կարող են լինել և կան բազմաթիվ այլ փաստեր, որոնք վկայում են մեր հասարակությունների տարբերությունների մասին` այնուամենայնիվ ասվածը բավարար համարենք` Իսլանդիայի վրա մեր ուշադրությունը սևեռելու վրա:

Ինչո՞ւ փոխել սահմանադրությունը

Իսլանդիան անկախ պետություն է դարձել 1944 թվականին`մինչ այդ գտնվելով Դանիայի տիրապետության տակ: Իսլանդիայի սահմանադրությունն էլ ընդունվել է Դանիայից անկախություն հռչակվելու հանրաքվեով, որը սակայն գրված լինելով Երկրորդ համաշխարհայինի համատեքստում, նաև շատ բաներով ուղղակի կրկնօրինակում էր դանիական սահմանադրությունը, ինչպես տարբեր հեղինակներ են հավաստում, ուղղակի փոխարինելով թագավոր բառը նախագահով: Հետևաբար, ըստ վերլուծաբանների, չնայած այդ սահմանադրությունը վատը չէր, սակայն այն «չոր էր ու դանիական»: Այս ձևակերպումը խիստ ուշագրավ է, քանի որ դրանով իսկ լուրջ հանրային խնդիր էր դիտարկվում այն հանգամանքը, որ իսլանդական հասարակությունը էմոցիոնալ կապվածություն չուներ այդ փաստաթղթին: Այստեղ հարկ է զուգահեռ անցկացնել այն փաստի հետ, որ մեզանում սահմանադրության հետ որևէ էմոցիոնալ կապվածություն չունենալը ոչ թե դիտարկվում է իբրև խնդիր, այլ օգտագործվում է որպես փաստարկ` դրա փոփոխության գործընթացին չմասնակցելու, այն չկարևորելու տեսանկյունից: Այսինքն` սահմանադրությունը կապ չունի մեր կյանքի հետ, հետևաբար դրա փոփոխություն-չփոփոխությունը մեզ համար էական չի: Իսլանդական հասարակությունը նույն խնդիրը ձևակերպում էր ոչ թե իբրև փաստարկ` փաստաթղթից և դրա հետ կապված գործընթացներից օտարվելու համար, այլ իբրև պատճառ` այն կարևորելով հանդերձ իրենը դարձնելու անհրաժեշտություն:

Այս անհրաժեշտությունը, միևնույն ժամանակ անընդհատ բախվում էր քաղաքական տարբեր ուժերի հակասող շահերի հետ, ուստի դրա իրացումը մինչև 2000-ականների սկիզբը այդպես էլ տեղի չունեցավ:

Սահմանադրական փոփոխությունների անհրաժեշտության խնդիրը նորովի դրվեց և իմաստավորվեց Իսլանդիայում 2008 թվականին տեղի ունեցած ֆինանսական փլուզումից հետ: Խոսքը բանկային համակարգի ճգնաժամի մասին է, որի հիմքերը իսլանդական կառավարության տնտեսական այն քաղաքականությունում էին, որի միջոցով չափազանց հեշտացվել էր բնակչության կողմից վարկերի ստացումը: Այդ իսկ պատճառով իսլանդական բանկերը երկրի տնտեսության համեմատ անհամաչափ մեծացան ու ընդլայնվեցին: Խոսքը հիմնականում Իսլանդական երեք ամենախոշոր բանկերի մասին է, որոնց ներգրավված միջոցների ընդհանուր գումարը ինը անգամ գերազանցում էր Իսլանդիայի ՀՆԱ-ն: Այս բանկերի ղեկավարները զգալի միջոցներ էին ներգրավում նաև իրենց այլ բիզնեսների վարկավորման համար` հաշվի չառնելով բանկի առևտրային շահերը: Բացի դրանից, ֆինանսավորման կարիքների բավարարման համար այս բանկերը նաև շատ մեծ փոխառություններ և վարկեր էին վերցնում արտաքին կրեդիտորներից` գրեթե ամբողջությամբ կախված լինելով կարճաժամկետ հիմունքներով ներգրավված միջոցներից: Կառավարության ֆինանսական վերահսկողություն իրականացնող կառույցը համարժեք վերահսկողություն չէր իրականացնում այս գործընթացի հանդեպ` միջոցների կամ համապատասխան քաղաքական կամքի բացակայության պատճառով, ուստի բանկերի աննախադեպ խոշորացումը չկանխվեց: 2008 թվականի սեպտեմբերի Լեման բրադերզ ընկերության սնանկացումից հետո բոլոր այն փողերի շուկաները, որոնք սնում էին իսլանդական բանկերը, սառեցվեցին: Հետևաբար վերջիններս այլևս չէին կարողանում իրականացնել իրենց ֆինանսական պարտավորությունները: Իսլանդիայի կառավարությունը բախվեց բանկերի ահռելի պարտավորությունների փոխհատուցման խնդրի հետ: Խնդիրը բարդանում էր նաև նրանով, որ իսլանդական բանկերը ներգրավում էին միջոցներ նաև այլ երկրների ավանդատուներից` հիմնականում Մեծ Բրիտանիայի և Հոլանդիայի: Ֆինանսական այս փլուզումից հետո իրականացված հետաքննությունը ցույց տվեց, որ 2007 թվականի նոյեմբերին Իսլանդիայի կենտրոնական բանկի կողմից իրականացվել են սպառնացող ճգնաժամի վերաբերյալ որոշ կանխատեսումներ, որոնք քննարկվել են վարչապետի և կառավարության համապատասխան խորհրդատվական մարմնի հետ: Սակայն այս կառույցներից կամ անձանցից որևէ մեկը համարժեք քայլեր չէր նախաձեռնել: Կենտրոնական բանկը համարել էր, որ խնդիրը իր իրավասություններից դուրս է և լուծումներ չէր առաջարկել, կառավարությունն էլ իր հերթին չէր էլ դիմել կարգավորման առաջարկներ ստանալու համար: Վարչապետը երբևէ բարձրացրած խնդիրը չէր քննարկել կառավարության այլ անդամների հետ: Նրա և ԿԲ նախագահի անձնական մտերմությունն իր հերթին, ըստ տարբեր վերլուծաբանների, կասկածներ էր հարուցում նույնիսկ վերոնշյալ մակարդակում եղած քննարկումների վերաբերյալ` դրանց պրոֆեսիոնալիզմի տեսանկյունից:

Այս դրությունն ակնառու դարձրեց գործող սահմանադրության այն խնդիրները, որոնք նման իրավիճակներում առավել փակուղային էին դարձնում հետագա քայլերը: Առաջին խնդիրը գործող սահմանադրության` Դանիայի սահմանադրական միապետության կարգին հարմարեցված լինելու պատճառով, գործադիր իշխանության գործառույթների ոչ հստակ բաշխվածությունն էր: Մասնավորապես, չնայած բաշխված էին դերերը նախարարների և նախագահի առումով, սակայն անհասկանալի էին մնում վարչապետի գործառույթները, ով միաժամանակ ուժեղ դիրքեր ուներ ըստ նույն սահմանադրության: Ուստի, վարչապետի անպատասխանատու գործողությունների հետևանքում ստեղծված իրավիճակում սահմանադրագետները բացահայտեցին, որ սահմանադրությամբ վարչապետը որևէ կերպ պատասխանատու չէ իր գործողությունների համար: Երկրորդ հիմնական խնդիրը, որ այս ընթացքում ձևակերպվեց սահմանադրության առնչությամբ, այն էր, որ երկրի բարոյական արժեքները իրացված չեն կառավարման կառուցվածքում և մշակույթում:

Ֆինանսական ճգնաժամին հաջորդեց կառավարության դեմ բողոքի ակցիաների շարքը, որոնց արդյունքում կառավարությունը հրաժարական տվեց և տեղի ունեցան խորհրդարանական արտահերթ ընտրություններ:

Ինչպե՞ս փոխել սահմանադրությունը

Պետք է ասել, որ Իսլանդիան առաջին եվրոպական պետությունն է եղել, որ խորհրդարան է ստեղծել` 930 թվականին։ Այն կոչվում է Ալթինգ: Մինչև հիմա Իսլանդիայում գործում է նույն կառավարման համակարգը և պառլամենտարիզմի ավանդույթը շատ կարևոր է՝ հասկանալու համար այն, թե ինչպես են իրենք հասել այնտեղ, ուր հիմա են։ Ինչ վերաբերում է նախագահին, ապա Իսլանդիայի նախագահը վեցերորդ անգամ էր ընտրվել։ Ընդ որում, երկու անգամ ընտրություններ պարզապես չէին կայացել, քանի որ ոչ ոք չէր ցանկացել նախագահ դառնալ։ Նախագահն ունի հիմնականում խորհրդանշական դիրք և արարողակարգային գործառույթներ, սակայն ունի մի շատ կարևոր հնարավորություն ՝ վետո դնելու իրավունքը։ Եվ այսպես, արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններից հետո ձևավորված խորհրդարանը և կառավարությունը տեղի տվեցին միջազգային կառույցների ճնշմանը և անցկացրեցին այն որոշումը, ըստ որի Իսլանդիայի ամբողջ բնակչությունը 15 տարի շարունակ պիտի վճարեր մասնավոր բանկերի գործունեության արդյունքում ձևավորված պարտքը: Ամեն իսլանդացի պետք է հետ տար ամսական 100 եվրո այն բանկերի համար, որոնք չգնահատված ռիսկերով միջոցներ էին ներգրավել։ Սակայն նախագահը վետո դրեց այս որոշմանը, այնուհետև` վկայակոչելով գործող սահմանադրության 26-րդ հոդվածը` հանրաքվե հրավիրեց այս հարցի շուրջ։ Հանրաքվեին մասնակցած քաղաքացիների 98 տոկոսը դեմ քվեարկեց պարտքը վճարելու նախաձեռնությանը: Նույն իրավիճակը կրկնվեց մեկ տարի հետո ևս մեկ անգամ` նույն արդյունքներով` խորհրդարանն անցկացրեց որոշումը, նախագահը վետո դրեց և հանրաքվե անցկացվեց: Դրանից հետո իսլանդացիները, նաև հիմք վերցնելով հանրաքվեների միջոցով հանրային արդունավետ կամարտահայտության հնարավորությունը, որոշեցին իրավիճակը սկզբունքորեն փոխել՝ փոխել սահմանադրությունը:

Սահմանադրական փոփոխությունների գործընթացը որոշվեց իրականացնել երեք փուլով՝ կազմակերպելով ազգային ժողով, ձևավորելով սահմանադրական հանձնաժողով և ընտրելով սահմանադրական ժողով: Առաջին փուլում՝ ազգային ժողովի կազմակերպումը տեղի ունեցավ այսպես. ազգային ընտրացուցակներից պատահականորեն ընտրվեցին հազար հոգի՝ պահպանելով տարբեր տարիքի և տարբեր բնակավայրերից կանանց և տղամարդկանց հավասար ներկայացվածությունը: Այնուհետև այս մարդիկ հավաքվեցին 2010 թվականի հոկտեմբերյան մի օր Ռեյկյավիկի մարզական ստադիոնում: Բաժանվեցին 10-12 հոգանոց փոքր խմբերի և սկսեցին քննարկել, թե ինչպիսին են ուզում տեսնել իրենց երկրի սահմանադրությունը: Ազգային ժողովը արեց մի շարք կարևոր եզրահանգումներ, որոնք պետք է հաշվի առնվեին այնուհետև սահմանադրական ժողովի կողմից: Օրինակ, նման եզրակացություն էր այն, որ երկրի բնական ռեսուրսները պետք է լինեն հանրային սեփականության ներքո: Այնուհետև Ալթինգը ձևավորեց սահմանադրական հանձնաժողով, որի կազմի մեջ մտան տարբեր ոլորտների յոթ մասնագետներ, ինչպես իրավագիտության, գրականության, քաղաքական գիտության: Այս հանձնաժողովի գործառույթը տեղեկատվություն հավաքելն էր, այդ տեղեկատվությունը վերլուծելը և գաղափարներ առաջադրելը: Հանձնաժողովի գործունեության արդյունքում ներկայացվեց 700 էջանով մի փաստաթուղթ, որում ներառված էին օրինակ տարբեր սահմանադրություններից հղումներ, համապատասխան գրականության վերլուծություն, ինչպես նաև գործող սահմանադրության հոդված առ ահոդված վերլուծություն՝ հիմնվելով ազգային ժողովի եզրակացությունների վրա: Այնուհետև՝ 2010 թվականի նոյեմբերին տեղի ունեցան սահմանադրական ժողովի ընտրություններ: 25 տեղի համար 523 թեկնածու կար, որոնք իրավաբաններ չէին։ Կային ձկնորսներ, բժիշկներ, ուսուցիչներ, թատրոնների և թանգարանների աշխատակիցներ։ Բոլորը ներկայացված էին որպես անհատներ, որևէ մեկը քաղաքական կուսակցության կամ որևէ միավորման կողմից առաջադրված չէր: Քարոզարշավը պայմանականորեն կարելի է այդպես անվանել, քանի որ թեկնածուների մեծ մասի համար այն սահմանափակվում էր իրենց անվամբ մի քանի հոդվածներ գրելով կամ Ֆեյսբուքի միջոցով տարբեր ստատուսներ գրելով ու հարցերի պատասխանելով: Մենք սովոր ենք ասել, որ ուղիղ դեմոկրատիայի սկզբունքներն իրագործելի չեն մեծ հասարակությունների համար, բայց իսլանդացիները գնացին ու կատարեցին այդ ընտրությունը։ Այն ամենը, ինչ սովոր ենք համարել տեխնիկապես անիրագործելի, իրենք արեցին։ Ընտրված 25 հոգին աշխատում էին երեք խմբով, հանդիպում շաբաթը մեկ, քննարկում արվածը և տեղադրում այն կայքում: Այնուհետև ցանկացած մարդ կարող էր ուղարկել իր առաջարկությունները՝ սոցցանցերով, տեքստային հաղորդագրությամբ, այլ միջոցներով: Սահմանադրության շուրջ քննարկումներն հեռարձակվում էին յութուբով, և ցանկացած մեկը կարող էր մասնակցել գործընթացին։ Այս գործընթացի արդյունքում հավաքվեց ընդհանուր առմամբ 3600 առաջարկ:

2011 թվականի հոկտեմբերին կայացավ հանրաքվեն՝ 66 տոկոս մասնակցությամբ: Հանրաքվեին մասնակցածների 80 տոկոսը հավանություն տվեց սահմանադրության նախագծին։ Իհարկե, հեքիաթներ չեն լինում, նույնիսկ իսլանդական: Հանրային կամարտահայտության արգասիք հանդիսացող սահմանադրության նախագիծը, գործող դառնալու համար պիտի հաղթահարեր նախորդ սահմանադրության վերջին արգելքը, ըստ որի այն պետք է անհրաժեշտ հաստատում ստանար խորհրդարանի կողմից: Ուզում ենք կասեցնե՞լ ինչ-որ գործընթաց, ուրեմն թողնում ենք դա քաղաքական գործիչների հույսին: Քաղաքական գործիչները սովորաբար թաղման բարձրորակ մասնագետներ են և առաձնանում են ամեն ինչ թաղելու մեծ վարպետությամբ: Իսլանդական սահմանադրությունը դեռևս սպասում է հաստատման իր ընթացակարգի վերջին փուլի իրականացմանը: Սակայն այս փորձի կարևորությունը դրանից չի նվազում:

Հանրային սահմանադրության մեջ հատուկ գլուխ է ներառված, որն ամրագրում է պետության պարտավորությունը` իր քաղաքացիներին հավաստի ինֆորմացիա տրամադրելու վերաբերյալ: Իսկ սկսվում է փաստաթուղթը հետևյալ բառերով. մենք ուզում ենք ստեղծել արդար հասարակություն, որտեղ ամեն մարդ կունենա հավասար տեղ սեղանի շուրջ: Իսլանդացիներն ասում են` ձեզ կարող է տարօրինակ թվալ մեր սահմանադրությունը, բայց դա այն ձևն է, որով մենք ապրում ենք ու մեզ համար կարևորը դա է:

Հեղինակ՝ Ժաննա Անդրեասյան

The post Ե՞րբ է պետք փոխել սահմանադրությունը և ինչո՞ւ. ի՞նչ կարող ենք սովորել Իսլանդիայից appeared first on Socioscope.