Տնտեսական հրատապ հարցեր․ հետազոտությունների ժողովածու

«Արհմիությունների գործունակության հարցը Գյումրու «Սասստեքսի» բանվորուհիների բողոքի օրինակով» հետազոտության հավելվածները հասանելի են ստորև․

Ներդիր 1

Հավելված 1

Հավելված 2

Հավելված 3

Հավելված 4

Հավելված 5

The post Արհմիությունների գործունակության հարցը Գյումրու «Սասստեքսի» բանվորուհիների բողոքի օրինակով․ ամփոփագիր appeared first on Socioscope.

Այն անդրադառնում է Հայաստանի տնտեսական քաղաքականության չորս կարևոր ուղղությունների՝ հարկային համակարգի (ան)արդարության խնդրին, պետություն-ներդրող խնդրահարույց հարաբերությունների իրավական կարգավորումներին, արհմիությունների գործունակության հետ կապված օրենսդրական հարցերին և համայնքների խոշորացման քաղաքական ու սոցիալ-տնտեսական հետևանքներին: Այս համատեղ աշխատանքը նպատակ ունի վեր հանել նշյալ ոլորտներում մի շարք խնդիրներ ու բացթողումներ, ինչպես նաև ուրվագծել քաղաքական այլընտրանքներ կամ լուծման հնարավոր ուղիներ:

Արտակ Քյուրումյանի, Հրակ Փափազեանի և Վահրամ Սողոմոնյանի «Հարկային (ան)արդարությունը Հայաստանում» հոդվածում մանրակրկիտ ուսումնասիրվել են նորանկախ Հայաստանի հարկային համակարգի պատմական զարգացումն ու ներկա վիճակում համակարգի խնդիրները՝ սոցիալական արդարության տեսանկյունից: Անկախացումից ի վեր հարկային համակարգի փոփոխություններն ի վնաս հարկային արդարության աստիճանաբար նվազեցրել և վերացրել են համակարգի պրոգրեսիվ դրույթները՝ նպաստելով երկրում սոցիալական բևեռացմանը, այսինքն՝ ավելի մեծ և դիվերսիֆիկացված եկամուտներ ունեցող քաղաքացիներն իրենց եկամուտների ավելի փոքր մասն են վճարում կառավարությանը, քան համամասնորեն ցածր աշխատավարձային եկամուտ ունեցողները: Արձանագրվում է, որ հարկային համակարգի այժմյան ռեգրեսիվ բնույթը ոչ միայն սնում է եկամուտների անհավասարությունն ու սոցիալական բևեռվածությունը երկրում, այլև նպաստում հարուստ փոքրամասնության անհամեմատ ավելի հարստացմանը, մինչ հասարակության աղքատ մեծամասնությունը շարունակում է դիմագրավել աղքատության լուրջ խնդիրներին, որոնց առնվազն մի մասը հնարավոր պիտի լիներ լուծել կամ թեթևացնել ավելի արդար, այսինքն պրոգրեսիվ հարկման համակարգի գոյության պայմաններում։ Ուսումնասիրության վերջում արվում են նաև հարկային քաղաքականության փոփոխության ուղենշային առաջարկներ, որոնցից առաջինը վերստին պրոգրեսիվ հարկային դրույքաչափերի վերականգնումն է: 

Շահանե Խաչատրյանի «Համայնքների խոշորացում. կենտրոնացո՞ւմ, թե ապակենտրոնացում» լրագրողական ուսումնասիրության մեջ հեղինակը արդեն խոշորացած Դիլիջան համայնքի օրինակով վերլուծում է համայնքների խոշորացման ռեֆորմը, վերհանում է դրա արդյունքում երևան եկած խնդիրները, դժվարություններն ու դրական կողմերը։ Հոդվածագիրը եզրակացնում է, որ մայրաքաղաքից ապակենտրոնացման կարգախոսի տակ իրականացվող ռեֆորմը իրականում բերում է կենտրոնացման ավելի ցածր՝ խոշորացվող համայնքի կենտրոնի մակարդակում, փոքր միավորները որոշումների կայացման գործընթացներում ֆորմալ ու ոչ էֆեկտիվ են ներգրավված։ Դրան ավելանում է նաև համամասնական ընտրակարգը, ինչը բերում է համայնքի ղեկավար մարմնի բացարձակ կուսակցականացման, և համայնքի վերաբերյալ փաստացի որոշումների կայացման գործընթացից դուրս են մղվում այն մարդիկ, որոնք քաղաքականացված են, բայց՝ ապակուսակցական: Համամասնական ընտրակարգի ներդրումը համայնքային ընտրություններում խանգարելու է ապակուսակցական քաղաքացիական հանրության զարգացմանը, որն անչափ կարևոր է հատկապես փոքր բնակավայրերի պարագայում։ Հոդվածագիրը զգուշացնում է, որ խոշորացման այս փուլում դեռևս ուշ չէ խորացված հետազոտությունների միջոցով հասկանալ համայնքների իրական կարիքները և վերանայել ռեֆորմին առնչվող որոշ կարևորագույն կետեր:

Արմեն Աբագյանի «Իրավական ոչնչացման զենքեր. «ներդրողպետություն» վեճերի կարգավորման դատական գործընթացները և «Լիդիան Ինթերնեշընըլի» գրոհը Հայաստանի ինքնիշխանության վրա» հոդվածում հեղինակը քննադատական անդրադարձ է կատարում ներդրումային վերպետական արբիտրաժային տրիբունալներին և ներկայացնում է դրանց էությունը։ Ամուլսարի համար մղվող պայքարի և դրա շուրջ ծավալվող գործընթացների շնորհիվ Հայաստանում 2018-2019թթ․ վերջապես խոսակցություններ և քննարկումներ սկսվեցին ներդրումային վերպետական արբիտրաժային տրիբունալների մասին: Սա առաջին անգամը չէ, որ օտարերկրյա ընկերությունները (ներդրողները) Հայաստանի դեմ բողոք են բերում բիզնես տրիբունալներում. ուղղակի նախկինում կամ հենց այս պահին տրիբունալների քննության տակ եղած մյուս գործերը գաղտնի են պահվել հանրությունից, չնայած հարկատուների հաշվին հավանաբար մեծ գումարներ են վճարվել վեճերը հարթելու կամ ընկերությունների վնասները փոխհատուցելու համար: Առևտրային շահերին ծառայող այս չափազանց անարդար իրավական ոստայնի դեմ պայքարելու համար շատ կարևոր է ճանաչել դրա էությունը, ինչն էլ փորձել է անել հոդվածի հեղինակը՝ բացահայտելով բիզնես արբիտրաժային տրիբունալների և դրանց իրավական հիմք հանդիսացող երկկողմ ներդրումային համաձայնագրերի խարդավանքները և հակասությունը միջազգային իրավունքին ու հանրային շահին: 

Աննա Ժամակոչյանի և Նվարդ Մարգարյանի «Արհմիությունների գործունակության հարցը» հոդվածն անդրադառնում է Հայաստանում աշխատանքային իրավունքների պաշտպանության գործում արհմիությունների գործունակության համակողմանի ըմբռմանը։ Համապարփակ ուսումնասիրությունը հենվում է Գյումրի քաղաքի «Սասստեքս» տեքստիլ գործարանի բանվորուհիների բողոքի օրինակի վրա և կարևոր արձանագրումներ է անում աշխատանքի ոլորտում պետական քաղաքականության ու արհմիութենական շարժման մասին: Արհմիությունների գործունակությունը հետազոտության շրջանակում դիտարկվում է իրավաքաղաքական միջավայրի և ինստիտուցիոնալ նախապայմանների, արհմիությունների ռեսուրսների եւ կարողությունների, ինչպես նաեւ արհմիութենական պրակտիկաների արդյունավետության կամ անարդյունավետության բաղադրիչների անկյան տակ։ 

Հուսով ենք, որ տնտեսական ու սոցիալական քաղաքականություններին վերաբերող քննադատական մոտեցումներով և փաստական հարուստ նյութով հագեցած այս բազմակողմանի աշխատանքը կարող է տարածք բացել նոր սոցիալ-տնտեսական մոդելների շուրջ հանրային բանավեճի համար՝ ազատ շուկայական նեոլիբերալ պատումներից անդին:

«Արհմիությունների գործունակության հարցը Գյումրու «Սասստեքսի» բանվորուհիների բողոքի օրինակով» հետազոտության հավելվածները հասանելի են ստորև․

Ներդիր 1

Հավելված 1

Հավելված 3

Հավելված 4

Հավելված 5

The post ՏՆՏԵՍԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀՐԱՏԱՊ ՀԱՐՑԵՐ․ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ appeared first on Socioscope.

Կարեն Ադոնցը քննարկում է Հայաստանի տնտեսական զարգացման խնդիրները և դրանց հնարավոր կարգավորումը ցանցային շուկաների ստեղծման միջոցով։

The post Կարեն Ադոնց. Հայաստանի տնտեսական զարգացման հնարավորությունները appeared first on Socioscope.

Առաջինը հիշեցի ամերիկյան կրթական «փոխանակման» ծրագրերը, երբ մասնակիցները ԱՄՆ դպրոցում, համալսարանների բակալավրիատում կամ մագիստրատուրայում ուսանելու հնարավորություն էին ստանում։ Այս «փոխանակմանը» նույնիսկ մենք՝ մասնակիցներս, «միակողմանի փոխանակում» էինք անվանում։ Դրանք ամերիկյան պետական ծրագրեր էին՝ ի կատարում «Freedom Support Act» կամ «Ազատության աջակցության մասին» օրենքի կամ, որը ներկայացվում էր և նաև իմ հիշողության մեջ տպավորվել էր որպես «ետխորհրդային երկրներում ժողովրդավարության խթանմանն» ուղղված օրենք։ Օրենքի լիարժեք անվանումն է «Ռուսաստանի և նորաստեղծ եվրասիական ժողովրդավարությունների ազատության և բաց շուկաների աջակցության» մասին օրենք (Freedom for Russia and Emerging Eurasian Democracies and Open Markets Support Act), որում կրթական ծրագրերը օրենքը կիրարկող գործողությունների ընդամենը փոքր մասին էին կազմում։ Ըստ էության, այս օրենքը «շուկայական տնտեսության տրանզիցիայի» աջակցությունը լեգիտիմացնող, ինչպես նաև ամերիկյան պետական օգնությունը ետխորհրդային երկրներին հստակ սահմանող ամենավաղ ամերիկյան քաղաքական փաստաթղթերից է ։

Բայց քանի որ հարցը դիտարկում եմ իմ անձնական փորձառությունների տեսանկյունից, պետք է սահմանափակվեմ կրթական «փոխանակման» ծրագրերից ստացած տպավորությամբ։ Ինձ ծանոթ շատ մասնակիցներ Հայաստան վերադառնալուց հետո դարձան կապիտալիստական համակարգի ակտիվ ջատագովներ՝ պաշտոններ ստացան կառավարությունում (հաճախ ստանալով այս ծրագրերից հավելավճարներ, որպեսզի պետական ցածր վարձատրվող աշխատատեղը «գրավիչ» լինի), ղեկավար պաշտոններ ստացան մասնավոր հատվածում, իսկ շատերը չմնացին Հայաստանում՝ նախընտրելով կյանքը ուսյալ միգրանտների ներգաղթը խրախուսող երկրներում։ Այս ծանոթներիս հետ զրույցներումհիշում եմ՝ ամեն ոլորտ բնութագրվում էր շուկային բնորոշ հատկանիշներով․ եթե կրթություն, ապա «կրթական շուկայի» մրցունակության մասին էր խոսքը, եթե պետական հատված, ապա՝ օպտիմալացված և նվազագույն կարգավորիչ ֆունկցիայով կառավարության, եթե հանրային բարիքի, ապա՝ մասնավորեցված ջրամատակարարման և շշալցված ջրերի։ Ցուցադրական օրինակներ էին բերվում, այսպես կոչված՝ success story–֊ներ, ասենք՝ Միացյալ Նահանգներում ստացած կրթության շնորհիվ Հայաստանում շշալցված ջուր վաճառող նոր ընկերության հիմնադրման ու ղեկավարման մասին օրինակը։

Թարգմանիչ աշխատելու ընթացքում կատարեցի տնտեսության, բնակչության կարծիքի և վերաբերմունքի վերլուծությունների թարգմանություններ՝ պատվիրված խորհրդատվական ընկերություններին՝ միջազգային ֆինանսական կորպորացիաների, վարկատու կազմակերպությունների և միջազգային օգնություն տրամադրող պետական գործակալությունների կողմից։ Արդեն այդ պահին հասկացա, որ Հայաստանում գիտելիքը կուտակվում է բացառապես «խորհրդատուների» ու վարկատու կամ գրանտատու «դոնորների» մոտ, հետևաբար՝ նաև մեկնաբանվում ու տնօրինվում է նրանց կողմից։

Ներքին հակասությունների ու մեծագույն հիասթափության ապրումներ ունեցա այն ժամանակ, երբ «Սոցիալական պաշտպանության համակարգերի հզորացման» ծրագրի արդյունքում, որը ԱՄՆ միջազգային զարգացման գործակալության միջկառավարական ծրագիր էր, Հայաստանում կենսաթոշակային համակարգը մասնավորեցվեց՝ առաջացնելով ոչ միայն բնակչության խոցելիության ավելի բարձր մակարդակ, այլև՝ հզոր սոցիալական դիմադրություն։ Այս ծրագրի ընթացքում իբր խորհրդատվություն էր տրվում Աշխատանքի պետական տեսչության գործունեությունն ավելի արդյունավետ դարձնելու, կոռուպցիան նվազեցնելու, միջազգային կառույցներին ինտեգրելու (Աշխատանքի տեսչությունների միջազգային ասոցիացիային միանալու) ուղղությամբ, բայց ծրագրի ավարտից մի քանի տարի անց կառույցն ընդհանրապես փակվեց,եթե ոչ այս ծրագրի ուղղակի գործունեության արդյունքում, ապա առնվազն ծրագրի գումարների վատնման հետևանքով։ Զբաղվածության ոլորտում ծրագրի շրջանակներում կատարվում էին Զբաղվածության պետական գործակալության կարողությունների հզորացման գործողություններ։ Միգուցե որոշ օգտակար փոփոխություններ արդյունքում տեղի են ունեցել, բայց ծրագրի ավարտից մի քանի տարի անց Հայաստանում վերացվեց գործազրկության նպաստը՝ «Ինչո՞ւ պորտաբույծներին փող տանք։ Ավելի լավ է, նրանցից ավելի աշխույժներին թրեյնինգ անենք, թող աշխատանք գտնեն»։ Հիշում եմ՝ այդ օրերին Գերմանիայից հյուր ունեի, ով իմացավ, որ Հայաստանում վերացվել է գործազրկության նպաստն։ Նա ասաց. «Եթե նման բան Գերմանիայում լիներ, ժողովուրդը այնպիսի բունտ կբարձրացներ, որ նույնիսկ կառավարության հրաժարականը չէր փրկի կառավարության անդամներին»։

Ամենաշատը տպավորվել էր այս ծրագրի ամերիկացի խորհրդատուներից մեկը, ով աշխատանքի և զբաղվածության հարցերով պատասխանատու բարձրաստիճան պաշտոնյային կարող էր հեգնել, թե «ի՜նչ նվազագույն աշխատանքի շեմ, ի՜նչ բան, շուկան է որոշում ամեն գին, այդ թվում՝ աշխատուժի, ոչ ոք իրավունք չունի միջամտելու այդ ոլորտ», իսկ պաշտոնյայի վրդովմունքին, թե Մարքսի «Կապիտալ»֊ում գրված է այսպես կամ այնպես, ծաղրում էր Մարքսին էլ, «Կապիտալ»֊ն էլ, ու պարտք համարում հիշեցնել, որ այդ ամեն ինչը վերացավ Սովետի փլուզմամբ, էլ հիշելու կարիք չկա։ Հետո իմացա, որ այս անձը Մոսկվայում հիմնադրված ՍԿՈԼԿՈՎՈ կառավարման համալսարանի դասախոսներից է դարձել՝ ետխորհրդային տարածքում նեո֊լիբերալ քաղաքականությունը կրթությամբ լեգիտիմացնող նորաստեղծ հաստատություններից մեկի ջատագովը։ Ի դեպ, այս հաստատության ակտիվ աջակից ու խորհրդի անդամ էր նաև Ռուբեն Վարդանյանը։ Կարծես պատահականություն է, բայց Ռուբեն Վարդանյանը արևմտյան վարկատու գաղութարար քաղաքականության աջակից համարվող հայաստանյան պաշտոնյաների սիրելիներից է ու ոչ զարմանալիորեն հայտնվել է նաև Հայաստանի կրթական համակարգում։

Վերադառնալով իմ ծանոթ խորհրդատուին՝ նա այժմ «Սոցիալական և տնտեսական հետազոտությունների կենտրոն, Հայեկի հիմնադրամ» նորաստեղծ հաստատությունում է, ու զարմանալի չէ, որ հենց Հայեկի պաշտպանն էր դեմ, որ սոցիալական պաշտպանության համակարգերը ոչ միայն գոյատևեն, այլև զարգանան Հայաստանում․ պատճառաբանությունն այն էր, որ այդ ամենը վնասում է բիզնեսին։
Բիզնեսի առաջխաղացման նպատակով թեև ոչ առաջին, բայց հերթական ծրագրերից մեկն արդեն երրորդ տարին է՝ Հայաստանում իրականացվում է սարսափազդու մի անվամբ՝ «Կարգավորիչ գիլյոտին»։ Առանց չափազանցության, գիլյոտին բառը ոչ միայն պաշտոնապես մեկնաբանվում, այլև՝ գրաֆիկ (լոգոտիպ) ու անիմացիոն պատկերմամբ արդարացվում է որպես պետական բյուրոկրատիան «կտրելու» արդյունավետ գործիք։ «Պետական բյուրոկրատիա» ասածի տակ շատ բաներ կարելի է հասկանալ, բայց որ իրենց մեկնաբանմամբ այն ներառում է պետական վերահսկողական գործառույթներն ու տեսչությունը, հատկապես սոցիալական պաշտպանության համակարգերը, փաստ է, իսկ մեր պետական կառավարման համակարգը այս տարատեսակ«գիլյոտինների» արդյունքում դարձել է հանրային շահ սպասարկելու գաղափարից զրկված, ներկա և ապագա բազմաթիվ սերունդների ապրելու իրավունքի հաշվին ուռճացած, բայց վարկի տակ կքած շուկա, որտեղ նույնիսկ կենացներ են խմվում՝ «Խմենք Համաշխարհային բանկի կենացը․ Հ․ Աբրահամյան»։

Շուկայական տնտեսության հաստատմանը զուգահեռ ես էլ եմ քայլել, ու եթե նախկինում ինքնաբերական դիմադրություն էի զգում, հիմա՝ հստակ գիտակցական անհամաձայնություն ու անհնազանդություն, բայց ուր էր, թե դեռ այն ժամանակ գիտակցեինք, թե ինչ է նշանակում «շուկայական տնտեսության հաստատումը»։

Հեղինակ՝ Աննա Շահնազարյան

The post Շուկայական տնտեսության հաստատումը Հայաստանում․ ոչ տեսական ակնարկ appeared first on Socioscope.