Նա ապրել է բուռն կյանքով, թողել կարևոր հետք ինչպես համաշխարհային կինոյի, այնպես էլ խորհրդային ավտորիտարիզմի դեմ պայքարի պատմության մեջ՝ դառնալով արվեստի և սեռական դիսիդենտության խորհրդանիշներից մեկը։

Նրա կյանքի որոշ դրվագների անդրադարձել ենք «Սեռականությունը հայկական [համա]տեքստերում» (2019) գրքում:

«Տղամարդկանց հետ սեռական հարաբերություններն ինձ համար ավելի գրավիչ էին, քան կանանց հետ մերձեցումը։ Եթե կանանց հետ հարաբերությունից ես կարող էի առանց ցավի ձեռնպահ մնալ, ապա տղամարդկանց հանդեպ կրքի պոռթկումները բառացիորեն այրում էին ինձ», – հատված 1974 հունվարի 21-22-ի հարցաքննությունից։

Որքան էլ որ Փարաջանովի նույնասեռական կամ երկսեռական կողմի մասին հայտնի է հետազոտողներին, նրա ընկերներին և ընտանիքին[2], ինչպես նաև լայն հանրությանը, այն պաշտոնապես ճանաչված փաստ չէ Հայաստանում։ Սերգեյ Փարաջանովի թանգարանի կայքում ներկայացված կենսագրությունը լռում է 1948-ի դատապարտվածության մասին, իսկ երկրորդ (1973-74) գործի նույնասեռականությանն առնչվող մանրամասները և դրա քաղաքական հետնախորքը զտված և լղոզված տեսքով են ներկայացված:

Հայկական սովետական հանրագիտարանի` 1986-ին լույս տեսած հատորում «հայ սովետական կինոռեժիսոր» Փարաջանովի անունն արդեն ներկա է, փակագծերում նշված է նրա ազգանվան հայկական տարբերակը` Փարաջանյան (…)։ Նկարագրված է ֆիլմացանկը, հիշատակված են միջազգային ճանաչում ստացած երկու ֆիլմը և Փարաջանովի ֆիլմերի ընդհանուր բնութագիրը։ Սակայն նրա բուռն արվեստային, քաղաքական և անձնական կենսագրությունը նույնիսկ «պերեստրոյկայի» և «գլասնոստի» ժամանակներում թողնված են ստվերում։

Այն փաստը, որ նույնիսկ այնպիսի հանրահայտ, սիրված և պաշտամունքային կերպարի շուրջ, ինչպիսին Փարաջանովն է, Հայաստանում դեռևս քողարկված մութ անկյուններ են պահպանվում, բացատրում է ներկայումս գործող և ապրող մարդկանց նույնասեռականության և/կամ երկսեռականության մասին լռությունը։ Մինչ օրս Հայաստանում լռեցվում է պատմական, առավել ևս ժամանակակից հանրային գործիչների նույնասեռական կամ երկսեռական հակումների մասին տեղեկատվությունը կամ շահարկվում՝ ի վնաս նրանց։

Հատվածներ Ժամակոչյան Ա., Դանիելյան է. (2019) Նույնասեռականությունը՝ իրավաքաղաքական ազատության չափանիշ խորհրդային շրջանում. Սեռականությունը հայկական [համա]տեքստերում գրքից, էջեր 239-292

Լուսանկարը՝ Վահե Բուդումյանի․ Մոսկվա կինոթատրոնի դիմաց Սերգեյ Փարաջանովի անունով աստղային սալահատակ, 2019

[1] Փարաջանովը խորապես ազդվել էր Անդրեյ Տարկովսկու «Մանկությունը Իվանի» (1962) ֆիլմի պոետիկությունից, որից դրդված էլ փոխեց իր աշխատելաեղանակը և ոճը (Batuman, E. (2010.03.13). Sergei Paradjanov: film-maker of outrageous imagination. https://www.theguardian.com/film/2010/mar/13/sergei-paradjanov-films-gulag):

[2] Փարաջանովի որդին հոր նույնասեռական կապերը հավանական է համարում (2015.09.29) Pink Armenia. http://www.pinkarmenia.org/news/parajanov-son/#.XR0XAP6YPVI

The post Ի հիշատակ Սերգեյ Փարաջանովի appeared first on Socioscope.

Քեթրին Լաթսն^[2] իր հերթին առանձնակի ուշադրություն է դարձնում ռազմականացման և բռնության միջև կապին՝ երևան բերելով դրա խորքային շերտերը։ Ռազմականացումն, ուստի, մի գործընթաց է, որ համախմբում է աշխատուժն ու հանրային միջոցները ռազմական նպատակներին ծառայեցնելու համար՝ միաժամանակ կերպափոխելով մնացյալ հասարակական ինստիտուտներն այնպես, որ դրանց գործունեությունը համապատասխանի ռազմական նպատակներին: Ավելին, ռազմականացումը նաև դիսկուրսիվ գործընթաց է, որ փոխում է հասարակական արժեքներն այնպես, որ դրանք անհրաժեշտաբար օրինականացնեն ուժի կիրառությունը։ Ռազմականացումն անմիջականորեն կապված է ոչ միայն բանակների և ռազմական ազգայնականության աճի հետ, այլև ազգային կամ հասարակական այնպիսի պատմությունների ստեղծման հետ, որոնք փառաբանում են և օրինականացնում ռազմական գործողությունը (Lutz, 2001)։

Արևմտյան հետազոտողները ռազմականացման այս բարդ գործընթացում առանցքային ուշադրություն են դարձնում համալսարաններին իբրև ռազմական և խոշոր տեխնոլոգիական կորպորացիաների կողմից յուրացվող հանրային տարածքներ, որոնք էական դեր ունեն աշխարհի մասին ռազմականացված գիտելիքի արտադրության մեջ, գիտելիք, որ սնում է քաղաքացիականության մասին ռազմական պատկերացումները (Giroux, 2008):

Ամերիկյան համալսարանների աճող ռազմականացումը Ժիրուն կապում է նորազատական քաղաքականությունների և հատկապես սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներին հաջորդած և դրանցով սնուցվող հայրենասիրական գաղափարաբանության հետ, որը համալսարանները դարձնում է ռազմականացված գերարդի գիտելիքի գործարաններ: Ճիշտ է, ազգային անվտանգության ծառայությունների և համալսարանների միջև համագործակցությունը ԱՄՆ-ում զարգացել է դեռևս Սառը պատերազմի տարիներին, սակայն 9/11-ի գործողություններն այն խթանն էին, որ, ինչպես պնդում էր Լաթսը, օրինականացրին ռազմական ինստիտուտների ներխուժումը համալսարաններ։ Այդ ներխուժումն արտահայտվում է նախևառաջ համալսարաններին տրամադրվող մեծ ֆինանսական միջոցներով, որոնք սահմանում են գիտական հետազոտությունների [ռազմական] առաջնահերթությունները  և մշակում այնպիսի գիտական ապարատ, որ մտնում է ահաբեկչության դեմ անվերջ պայքարի հորձանուտի մեջ՝ վտանգելով տեղավորել ակադեմիան լայն մի նախագծի մեջ, որտեղ ռազմականացված պատումները, արժեքները և մանկավարժական պրակտիկաները դառնում են սովորական: Ավելին, համալսարանական ռազմականացված հետազոտությունները և դրանց հիման վրա մշակվող քաղաքականությունները նպատակադրված են այնպիսի աշխատատեղերի ստեղծմանը, որոնք պատերազմող երկրի տրամաբանության ծիրում են։ Ավելին, ամերիկյան համալսարանների պրոֆեսորներն իրենց մտահոգությունն են հայտնում առ այն, որ որոշ խոշոր ամերիկյան համալսարաններում Հետաքննության դաշնային բյուրոյի, Պենտագոնի կամ այլ ռազմականացված պետական կառույցի պաշտոնանկ ներկայացուցիչները համալսարաններում նշանակվում են ղեկավար-վարչական պաշտոններում (ֆակուլտետի դեկան, խորհրդատու կամ նախագահ) (Giroux, 2008, 65-66):

Այս տեսանկյունից առաջ է գալիս առանցքային մի հարց. ի՞նչ պետք է անի բարձրագույն կրթության համակարգն այն պայմաններում, երբ կառավարություններն ազատ են անել այն ամենը, ինչ ցանկանում են՝ ազգային անվտանգության անվան ներքո։ Բարձրագույն կրթական հաստատություններն իբրև ժողովրդավար հանրային տարածքներ վերագրավելու առանցքային քայլերից մեկը թերևս քննադատ սուբյեկտների ձևավորման համար պայմանների վերաստեղծումն է: Այս տեսանկյունից ռազմականացման իրական ընդդիմությունը մանկավարժությունն է իբրև մշակութային քաղաքականության ձև, որ վերլուծում է իմաստների արտադրությունն ու դրանց վերաներկայացումը, ինչպես նաև խորքային կերպով ըմբռնում է և երևան բերում ուժի դիսկուրսն ու պրակտիկաները:

Նկատի առնելով համալսարանական կրթության ռազմականացման համաշխարհային համատեքստը՝ ինձ հետաքրքիր են տեղում բանակի և անվտանգության թեմաները հետազոտելու գաղափարական շրջանակը և եղանակները, այն գործընթացները և համատեքստերը, որոնք մղել են ակադեմիական հասարակագիտական կրթության քաղաքականությունների անկյան տակ վերջիններիս ակտուալացմանը։

Հասարակագիտական գիտելիքի ռազմականացված ռեժիմը հատկապես սրվել է Ղարաբաղյան կոնֆլիկտի 2016 թ․ ապրիլյան թեժացումից և այդ իրադարձությունից հղացած «ազգ-բանակ» հայեցակարգի ձևակերպումից հետո։ Հայեցակարգի մշակողներից և առաջամարտիկներից էր նախկին ՊՆ նախարար Վիգեն Սարգսյանը, որ 2016 թ․ հոկտեմբերի 29-ին պաշտպանության նախարարին կից կոլեգիայի նիստի ընթացքում հայտարարել է․ «․․․ Բայց ազգ-բանակն անհամեմատ ավելին է, քան ազգային բանակը: Քանի որ ազգային բանակը ծառայում է ազգին, իսկ ազգ-բանակը` հենց ինքն ազգն է: ․․․ Ազգ-բանակը դա այն հասարակությունն է, որը գործում է որպես մեկ միասնություն: Դա չի նշանակում հասարակության կամ պետության ռազմականացում: Ճիշտ հակառակը, նշանա­կում է բանակի ժողովրդավարացում, լիարժեք ինտեգրում հասարակության, տնտեսության, մշակույթի, կրթության և գիտության, բնապահ­պա­նության, սպորտի բնագավառներ: Դա նշանակում է բանակի ստեղծածն ու ձևավորածը ծառայեցնել ողջ հասարա­կու­թյանն ու պետությանը, իսկ քաղաքացիական կյանքի բոլոր ձեռքբերում­ներով ամրապնդել երկրի զինված ուժերը»^[3]: Թերևս կանխատեսելով «ազգ-բանակ» հայեցակարգի հետագա քննադատության ալիքը (որն, ի դեպ, եկավ ոչ թե ակադեմիական հասարակագիտական շրջանակներից, այլ քաղաքացիական հասարակությունից և արտահիմնարկային մտավոր ներուժից ու անկախ հետազոտական խմբերից (տե՛ս օրինակ՝ Ժամակոչյան, 2016)՝ Սարգսյանը նախահարձակ է լինում՝  հայտարարելով, թե բանակ հանդիսացող ազգը չի փաստում պետության կամ հասարակության ռազմականացում։ Այնինչ, հայեցակարգի ողջ տրամաբանությունը հասարակական բոլոր ոլորտներ մխրճվող բանակի և հասարակության՝ իբրև մի ամբողջի, անվերապահ ենթարկեցումն է բանակային կամ անվտանգային քաղաքականություններին։

Սարգսյանական «ազգ-բանակ» ռազմատենչ հայեցակարգին հաջորդեց «Զինվորական ծառայության և զինծառայողի կարգավիճակի մասին» օրինագծի ընդունման կառավարության նախաձեռնությունը 2017 թվականին, որով սահմանափակվում էր տարկետման իրավունքը՝ հակասելով կրթության շարունակականության և անընդհատության սահմանադրական սկզբունքին: Այս օրինագծի ընդունման դեմ «Տարկետում լինելու ա» անվամբ քաղաքացիական-ուսանողական շարժում ձևավորվեց, որն իր բնույթով և նպատակով խորապես կապված էր դեռևս 2004 թվականին նույնանման օրինագծի դեմ դուրս եկած «Հանուն գիտության զարգացման» ուսանողական դիմադրության խմբին: Վերջինիս հաջողվել էր 2004-ին կանխել կառավարության կողմից խնդրահարույց օրինագծի ընդունումը՝ շրջանառությունից հանելով այն: Արդեն 13 տարի անց ռազմականացման հերթական ալիքի դեմ 2017-ի պայքարին իրենց համերաշխությունը հայտնեցին 2004-ի ուսանողական-գիտական նախաձեռնության շատ անդամներ՝ «ազգ-բանակ» հայեցակարգը դիտարկելով իբրև կրթության և գիտության հաշվին իշխանությունների դեմ հասարակական լայն դժգոհությունները պարպելու հերթական փորձ^[4]:

Հայաստանի ռազմական իշխանության կողմից կրթության և գիտության ոլորտի զարգացման ստորադասումն ունի ավելի վաղ պատմություն։ Ռազմական քաղաքականության առաջնադասման և ուսանողական միջավայրից ծնվող հնարավոր քննական մտածողության յուրացման պարբերական փորձերից առաջինը նախաձեռնել էր հետպատերազմական Հայաստանի պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանը դեռևս 1997-ին, երբ խորհրդարանին ներկայացրել էր տարկետման իրավունքի վերացման օրինագիծ: Ի տարբերություն 2017-ի փորձի, սակայն, օրինագիծը տապալվեց, քանի որ հանդիպեց ժամանակի Ազգային ժողովի նախագահ Բաբկեն Արարքցյանի կոշտ դիմադրությանը^[5]: Ուրեմն զարմանալի չէ, որ Արարքցյանը ևս իր աջակցությունը հայտնեց 2017-ի «Տարկետում լինելու ա» նախաձեռնությանը՝ հստակորեն քննադատելով ռազմականացումը հատկապես քաղաքացիական կրթության և երիտասարդության ճնշման անկյան տակ. «Միլիտարիզացիան, պատերազմը փակում է Հայաստանի ապագան: Իսկ Հայաստանի ապագան մեր երիտասարդությունն է: … Այս օրենքով փակում են երիտասարդության ճանապարհը դեպի գիտություն, մշակույթ, արվեստ, հոգևոր կյանք, որը կդաստիարակի, կստեղծի մի այնպիսի խավ, որը չի լինի հնազանդ, հպատակ, այլ կձևավորի Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացի: Ցավոք, այսօրվա Հայաստանի իշխանությունները ձգտում են հենց դրան, որ մեր քաղաքացիները լինեն հպատակ: …97 թվականի օրենքն այսպիսի հրեշային օրենք չէր, այնուամենայնիվ: … Բանակ գնում էր շատ փոքր մաս, որ վճարովի ուսման մեջ էր: Այսօր ո՛չ մեկը չի կարող ապահովել իր համար անընդհատ կրթություն: … Սա զուտ քաղաքական հարց է՝ քաղաքացուն վերածել հպատակի»^[6]: Հատկանշական է, որ կարծես ճակատագրի հեգնանքով, ռազմական ոլորտի նկատմամբ կրթության ստորադասումին ընդդիմացած  Արարքցյանի 1997-ի օգնական-խորհրդականն արդեն 2016-ին «ազգ-բանակ» հայեցակարգի հեղինակ Վիգեն Սարգսյանն էր՝ «22-ամյա խոստումնալից երիտասարդ, ով 18 տարեկանում Հայկական բանակ չէր գնացել, քանի որ ուսանում էր Սանկտ Պետերբուրգի Քաղաքացիական ծառայության հյուսիսարևմտյան ակադեմիայում, ապա Երևանի պետական համալսարանում»^[7]:

Կրթության ռազմականացման բաստիոնը, սակայն, հասարակագիտության ռազմականցումն է, որով զբաղեցվում է ինքնին ռազմականացման քննադատության հնարավորության միակ իրական տեղը։ Հասարակագիտական կրթության ինստիտուցիոնալ ռազմականացման տեսանկյունից կարևոր է անդրադառնալ ՀՀ ՊՆ Պաշտպանական ազգային հետազոտական համալսարանի հիմնադրման հետնախորքին և քաղաքագիտության ռազմականացման պատմությանը:

Վերջինս հիմնադրվել է 2016 թ. հունվարի 28-ին՝ ՀՀ ՊՆ Ազգային ռազմավարական հետազոտությունների ինստիտուտի հիմքի վրա^[8]: Համալսարանի հիմնադիրն է անվտանգության քաղաքակրթական վերլուծությունների գծով քաղաքական գիտությունների դոկտոր, 2011-ին հիմնադրված Քաղաքական գիտության Հայաստանի ասոցիացիայի հիմնադիր-ատենապետ, գեներաալ-լեյտենանտ Հայկ Քոթանջյանը: Լինելով նախկին Պաշտպանության նախարար Սեյրան Օհանյանի խորհրդականը՝ Քոթանջյանը 2009-2010 թվականներին հաջողել է ստեղծել ՀՀ ԲՈՀ-ի 056 «Քաղաքական ինստիտուտներ և գործընթացներ» և «Միջազգային հարաբերություններ» մասնագիտական խորհուրդները՝ այնուհետև այն վերանվանելով  «Քաղաքական գիտություններ և միջազգային հարաբերություններ» 056 մասնագիտական խորհուրդ, իսկ ՀՀ ԲՈՀ-ի նախագահի` 2016 թ. հոկտեմբերի 3-ի որոշմամբ 056 մասնագիտական խորհուրդը վերահաստատվել է որպես ՀՀ ՊՆ ՊԱՀՀ-ում գործող «Քաղաքագիտության» 056 մասնագիտական խորհուրդ^[9]:

Գլխավորապես տղամարդկանցից բաղկացած (երկու ենթախորհուրդներից մեկի կազմում կա ընդամենը մեկ կին անդամ) և ռազմական գործչի ղեկավարության ներքո գործած 056 խորհուրդը, որ քաղաքագիտության գծով գիտական աստիճաններ էր շնորհում, ըստ էության, յուրացրել էր գիտական այս գործառույթը՝ գրավելով մնացյալ գիտական և ակադեմիական միջավայրերի (ԵՊՀ-ի) տեղը։ Սրանով հասարակագիտության մի ճյուղը՝ քաղաքագիտությունը, ուղղակիորեն ենթարկեցվել էր ռազմական հաստատությանը և գաղափարաբանությանը: Անկախ ակադեմիական մտքի յուրացման այս վտանգավոր գործընթացին չէր դիմադրել ԵՊՀ արդեն նախկին ռեկտոր Արամ Սիմոնյանը՝ ժամանակին նշելով, որ համալսարանը շատ սերտորեն կաշխատի ԱՌՀԻ-ի հետ ասպիրանտական կիրառական թեմաներ ընտրելու համար^[10]: Միայն հեղափոխությունից հետո ԲՈԿ նախագահի փոփոխության շնորհիվ (2018 թվականի դեկտեմբերի 27-ին)  քաղաքագիտության 056 մասնագիտական խորհուրդը վերաստեղծվել է ԵՊՀ-ում^[11]:

«Ազգ-բանակ» հայեցակարգը, ինքն իրեն հռչակելով իբրև հայրենանվեր և ազգանվեր, ըստ էության, կոծկում էր և լռեցնում հայաստանյան բանակի լրջագույն խնդիրները՝ զինվորների հանդեպ և զինվորների միջև եղած զանազան ճնշումներից և բռնություններից մինչև սպանությունների և ինքնասպանությունների հարյուրավոր դեպքեր։ Այսպես, ռազմատենչ հռետորաբանությունը բացառում էր խաղաղության դիսկուրսը ոչ միայն քաղաքական և ռազմական պաշտոնյաների կողմից, այլև օրինականացվում էր հասարակագիտական մտքի, տեղի և դիսկուրսի յուրացման միջոցով։ Հասարակագիտական միտքն ինքը դարձել էր նման յուրացման արդարացման լեգիտիմ ամբիոնը. «Բանակի` որպես սոցիալական ինստիտուտի մասին տեղեկատվության հանրայնացումն ու բանակ–հասարակություն մշտական երկխոսությունը պետք է բխի առկա անվտանգային միջավայրի առանձնահատկություններից, բանակի կողմից իրականացվող գործառույթների բնույթից, Պետական և ծառայողական գաղտնիքի մասին ՀՀ օրենքից և համապատասխան այլ կանոնակարգերից: Միևնույն ժամանակ, բանակի մասին տեղեկատվությունը պետք է նպաստի բանակի հեղինակության ամրապնդմանն ու զարգացմանը բնակչության տարբեր շերտերի աչքերում, խթանի հասարակության մեջ բանակի հետ կապված դրական սպասումները, ապահովի ազգային ներուժի մշտական հավաքագրվածությունը պետության պաշտպանության համար» (Աթանեսյան, 2016, 122):

Չնայած հեղափոխությամբ «ազգ-բանակ» հայեցակարգի նահանջին (Pambukhchyan, 2018) և պետական մակարդակով խաղաղության հնարավորության դիսկուրսի ծավալմանը^[12]՝ ակադեմիական հասարակագիտական գիտելիքի ռազմականացման միտումները և քաղաքականությունները հենց համալսարաններում քննական ուսումնասիրությունների կամ վերլուծությունների հիմնարար առանցք առայժմ չեն դառնում: Փոխարենը վերլուծական ներուժը շարունակում է բնականորեն ենթարկեցվել ռազմական շահերին և ռազմական հիմնարկների հետ համագործակցություններին: Ի թիվս այլ ուղղությունների, բանակի իբրև առանձին ինստիտուտի հետազոտությունը և անվտանգային ուսումնասիրությունները տարիներ շարունակ առանցքային են եղել ԵՊՀ Սոցիոլոգիայի ֆակուլտետում՝ դասավանդվելով և դառնալով կուրսային, դիպլոմային և մագիստրոսական թեզերի առարկաներ՝ մեծ հաշվով ձևակերպվելով պետական շահի և ազգային անվտանգության մասին նախկին կոռումպացված իշխանական կարգի հայրենասիրական-քարոզչական գաղափարաբանական պատկերացումների ներքո։ Սրանով անվտանգային ուսումնասիրությունները դարձել են այդ իշխանակարգի ջատագովները և վերարտադրողները։

Կիրառական սոցիոլոգիայի ամբիոնը մի շարք տեղական և միջազգային կազմակերպություններից բացի, շարունակում է համագործակցել ՀՀ Պաշտպանության նախարարության հետ^[13]։ Այս սերտ համագործակցության արդյունքում է թերևս, որ ամբիոնում դասավանդում է քաղաքական գիտությունների թեկնածու, գնդապետ, 2015 – 2016թթ. ՀՀ պաշտպանության նախարարի ավագ օգնական և 2016 թվականից ՀՀ ՊՆ մարդու իրավունքների և բարեվարքության կենտրոնի ղեկավար Ալեքսանդր Ավետիսյանը^[14]։ Վերջինս ակտիվորեն ներգրավված է վերջերս ՊՆ-ում մեկնարկած «Կանայք Հայաստանի զինված ուժերում» ծրագրում, որի նպատակն է․ «Օժանդակել ՀՀ զինված ուժերում մարդու իրավունքների առավել արդյունավետ պաշտպանությանը, կին զինծառայողների համար հավասար հնարավորությունների ապահովմանը, աջակցել ՊՆ մարդու իրավունքների եւ բարեվարքության կենտրոնի կարողությունների զարգացմանը»^[15]: Ծրագիրն ինքին երևան է բերում ֆեմինիստ հետազոտող Սինթիա Էնլոուի «ռազմական մարդուժի համալրման գենդերացված գործընթացներ»-ի շուրջ մտահոգության և վերլուծության տեղական դրսևորումները (Խաչատրյան, Ղազարյան, 2018, 82)։

Ռազմական հիմնարկների և դրանց ներկայացուցիչների հետ զանազան համագործակցությունների և հասարակագիտության քննական ներուժի վտանգման ծիրում կարող ենք դիտարկել նաև քաղտեխնոլոգ և PR մասնագետ Նարեկ Մալյանի՝ նախկին ոստիկանապետ Վլադիմիր Գասպարյանի խորհրդականի ժամանակավոր գործունեությունը Սոցիոլոգիայի ֆակուլտետի Սոցիալական աշխատանքի և սոցիալական տեխնոլոգիաների ամբիոնի «Հասարակայնության հետ կապեր» մագիստրոսական ծրագրի PR պրակտիկում առարկայի դասավանդման շրջանակում (2017-2019 թ. փետրվար)։ Վերջինս հետհեղափոխական Հայաստանի մեդիա դաշտում նպատակաուղղված կեղծ և մանիպուլյացիոն տեղեկատվական հոսքերի, առաջադիմական հանրային և քաղաքական խմբերի հանդեպ բռնության կոչերի լոկոմոտիվներից է՝ «Վետօ» հասարակական-քաղաքական շարժման անվան ներքո կազմակերպելով փողոցային ակցիաներ և բռնության արշավներ՝ հատկապես թիրախավորելով իրավապաշտպան քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչներին։ Վերջինիս դասախոսական գործունեությունը ԵՊՀ-ում ևս մեկ ցուցանիշ է այն ընդհանուր գաղափարաբանության, որով սովորական և բնական են համարվել ուժային հաստատությունների ներկայացուցիչների ներգրավումը բուհեր։ Նախկին կոռումպացված և հանցավոր ռեժիմի ոստիկանապետի խորհրդականը, որ միաժամանակ հմտորեն տիրապետում է քաղտեխնոլոգիաների և տեղեկատվական մանիպուլյացիաների նրբություններին, ակադեմիական հաստատության մեջ ներգրավվելով լայն հնարավորություններ ուներ ուսանողական քննական միտքը և հնարավոր դիմադրական ներուժը ճնշելու, երիտասարդներին մանիպուլացնելու և վերահսկելու գործում:

Ուսանողների գործունեությունը՝ հատկապես հետազոտական աշխատանքները, ևս ներազդվել են ուժայինի և ռազմականացման տիրող քաղաքականությամբ։ Հաճախ, եթե անգամ ուսանող-հետազոտողները բավարար պատրաստվածություն են ունենում բացահայտելու բանակի և անվտանգության, ռազմական համակարգի խնդիրները, ապա չեն խրախուսվում դրանք խորապես քննական հայացքով վերլուծելու տեսանկյունից։ Ռազմական քաղաքականությունները, պրակտիկաները և դիսկուրսը խորապես առերեսելու և քննելու փոխարեն՝ նրանք բախվում են այդ խնդիրների հաղթահարման առավել «լավ» լուծումներ գտնելու քաջալերանքին՝ ռազմական համակարգն ավելի ռազմականացված դարձնելու համար՝ իբրև թե գործնականում ակներև դարձնելով տեսության և պրակտիկայի միջև չարչրկված կապը։ Այս տեսանկյունից ռազմական հիմնահարցերի շուրջ ազատ և քննադատ հետազոտություններ իրականացնելու ուղիղ ճնշումներ կամ սահմանափակումներ չկան, սակայն տիրապետող ռազմատենչ գաղափարաբանության համատեքստը և ուսանողների շրջանում թեմայի հանդեպ ներքին գրաքննությունը բավարար մտահոգիչ են։

Այսպիսով, ամփոփենք, որ համաշխարհային և տեղական ռազմականացման գործընթացների համատեքստում համալսարանները կոչված են լինել ոչ թե ռազմական արժեքների և գիտելիքի ջատագովներ և տարածողներ (արժեքներ, որոնք հակառակ են ժողովրդավար պայքարների մասին հիշողություններին և պատժում են ցանկացած տարակարծություն), այլ պետք է միտված լինեն հումանիտար և հասարակագիտական քննական գիտելիքը հակառազմական քաղաքականությունների մշակման անհրաժեշտ գործին:

Հեղինակ՝ Արփի Մանուսյան

^[1] Ա․Մ․՝ Ջ․ Գիլիսը սոցիալական և մշակութային պատմաբան է, դասավանդում է Նյու Ջերսիի պետական համալսարանում (Ռաթջըրսի համալսարան)։

^[2] Ա․Մ․՝ Ք․ Լաթսը սոցիոլոգ է և մարդաբան, դասավանդում է Բրաունի համալսարանում։

^[3] Ելույթն ամբողջությամբ տե՛ս http://www.mil.am/hy/news/4466։

^[4] «Հանուն գիտության զարգացման 2004» նախաձեռնող խմբի անդամների հայտարարությունը տե՛ս

https://www.aravot.am/2017/11/08/918631/:

^[5] Բաբկեն Արարքցյանը՝ ընդդեմ «հրեշային» օրինագծի. հոդվածն ամբողջությամբ տե՛ս https://www.aniarc.am/2017/10/26/babken-ararktsian-against-vazgen-sargsyan-vigen-sargsyan-article/:

^[6] Նույն տեղում:

^[7] Նույն տեղում:

^[8] Տե՛ս http://www.mil.am/hy/pages/11:

^[9] Տե՛ս http://www.mil.am/hy/pages/16:

^[10] Տե՛ս https://www.aysor.am/am/news/2009/06/05/sohanyan/32322:

^[11] Տե՛ս http://bok.am/?p=1174:

^[12]Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի ելույթը Ֆրանկոֆոնիայի 17-րդ գագաթնաժողովի բացման ժամանակ․ 11.10.2018: Տե՛ս https://www.primeminister.am/hy/statements-and-messages/item/2018/10/11/Nikol-Pashinyan-speech-at-the-17th-Francophone-Summit/։

^[13] Կիրառական սոցիոլոգիայի ամբիոնի գործունեության մասին տե՛ս http://www.ysu.am/faculties/hy/Sociology/section/structure/amb/130։

^[14] Ա․ Ավետիսյանի մասին մանրամասները տե՛ս  http://www.ysu.am/faculties/hy/Sociology/section/staff/person/Aleksandr-Avetisyan և http://www.mil.am/hy/persons/80։

^[15] Ավելին տե՛ս https://mediamax.am/am/news/armypolice/34285/?fbclid=IwAR0vorJJZroMN_9RsWLwluxD6FK5hJTKMKLwhRJmDLcdRGOLf6gx6ohQ0Xs։

ՀՂՈՒՄՆԵՐ

1. Աթանեսյան, Ա․ (2016). Հայաստանում բանակի և զինծառայողների հեղինակության ապահովման հիմնախնդիրները «ազգ-բանակ» հայեցակարգային մոդելի մշակման համատեքստում․ Հայկական բանակ #4:
2. Ժամակոչյան, Ա. (2016). Հայաստանը «ազգային միասնության» թակարդում. Սոցիոսկոպ, Փոփոխության որոնումներ (9-41):
3. Gillis, J. (1989). The Militarization of the Western World. Rutgers.
4. Giroux, H. (2008). The Militarization of US Higher Education after 9/11. Theory, Culture & Society #25(5): 56-82.
5. Lutz, C. (2001). Homefront: A Military City and the American Twentieth Century. Beacon Press)։
6. Pambukhchyan, A. The ‘Nation-Army’ concept: The story of failed national-militaristic propaganda in Armenia: 18.06. 2018 https://fpc.org.uk/the-nation-army-concept-the-story-of-failed-national-militaristic-propaganda-in-armenia/.

The post Հասարակագիտության ռազմականացման հասարակագիտական քննադատություն appeared first on Socioscope.

Սա է մեր Անահիտը։

Սոնայի ու Լինայի հետ մի դար առաջվա խոսակցությունից մի կտոր՝

նվիրված Անահիտ Բայանդուրի հիշատակին

Փետրվարի 15-ը Անահիտ Բայանդուրի ծննդյան օրն է. նրա հետ անվերջ խոսակցությունների և նրա շուրջ հուշերի առիթ։

Այսօր առիթ է հիշելու Անահիտ Բայանդուրի՝ իբրև հետաքրքիր անհատի ներկայությունը, նրա հոգատարությունն ու ընկերական ջերմությունը. նա ուշադիր էր ինչպես իր մտերիմների ու ծանոթների, այնպես էլ լիովին անծանոթ մարդկանց հանդեպ։ Նաև առիթ է հպարտանալու նրա նրբանկատ, հանդուրժող ու միաժամանակ սկզբունքային քաղաքական կեցվածքով, վերարժևորելու իր գործունեության բոլոր շերտերը, որոնցով անձամբ ազդվել եմ (վստահ եմ՝ էլի շատերը)։

Անահիտ Բայանդուրը գրականության թարգմանիչ էր: Նրա աշխատանքով բազմաթիվ հայ գրողների գործեր են հասանելի դարձել ռուսալեզու աշխարհին ու նաև այս ճանապարհով միջազգայնացվել։ Նա հատկապես հայտնի է Հրանտ Մաթևոսյանի գրականության հեղինակային թարգմանությամբ։ Անահիտը մոսկովյան մշակութային շրջանակների մարդ էր, երբ սկսվեց 1988-ի շարժումը, որից, բնական է, նա անմասն մնալ չէր կարող։ Շարժումը մշակութային գործիչ Անահիտին դարձրեց նաև քաղաքական գործիչ։ Նա հետագայում ՀՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր դարձավ (1990-1995), որտեղ ՀՀՇ խմբակցության և ՀՀ ԳԽ արտաքին հարաբերությունների հարցերի մշտական հանձնաժողովի անդամ էր։

Արտաքին հարաբերություններում իր միջնորդական առաքելությունը նա իրականցնում էր նաև Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի հայաստանյան գրասենյակի շրջանակներում, որի համահիմնադիրն ու համանախագահն էր (մեկ այլ ժամանակակից կին գործիչ Նատալյա Մարտիրոսյանի հետ միասին)։ Դրանք ղարաբաղյան պատերազմի տարիներն էին, որի ընթացքում Անահիտը խաղաղության վերականգնման ջանքեր էր գործադրում։ Իր ադրբեջանցի գործընկեր Արզու Աբդուլաևայի հետ միասին այդ շրջանում նրանք 500 պատանդների և ռազմագերիների փոխանակման միջնորդական առաքելություն են իրականացրել: Այս գործունեության համար Շվեդիայի Ռիկսդագի (խորհրդարանի) կողմից  նրանք միասին արժանացել են Ուլոֆ Պալմեի անվան խաղաղության միջազգային մրցանակին։

Անահիտը համոզված էր, որ մեր ժողովուրդները պատրաստ են խաղաղության։ Գիտեր, որ ոչ ոք պատերազմ չի ուզում, ոչ ոք չի ցանկանում, որ իրենց երեխաները մահանան, և որ պատերազմով հակամարտությունը չի ավարտվի: Նաև ցավով էր տանում Հայաստանի կտրվածությունը և անմասնակցությունը աշխարհում տեղի ունեցող անարդարությունների դիմադրությանը։

Կյանքի վերջին տարիներին վարում էր «Ժողովրդավարության դպրոց» underground քաղաքական քննարկումների ակումբը։ Այստեղ հանդիպում էին տարբեր սերունդների մարդիկ, քաղաքական կյանքից լուսանցքայնացված գործիչներ, որոնք կարող էին միմյանց հետ վերլուծություններով կիսվել և համախոհություն փնտրել։ Այս ակումբին իմ և ընկերներիս մասնակցությունը քաղաքացիական ճանաչողության ու քաղաքական հասունացման հնարավորություն էր մեզ համար։ Այստեղ հանդիպած մարդկանց ոչ մի հեռուստաալիք չէր ցուցադրում։

Այսօր Անահիտ Բայանդուրի ծննդյան օրը նշում ենք հեղափոխված քաղաքական իրադրությունում, երբ հանրապետության նախորդող տասնամյակներին զավթված քաղաքական կյանքը կենդանություն է վերապրում, երբ հակաժողովրդավարական ու հակամարդկային քաղաքականություններին իրավական գնահատականներ ստանալու հեռանկար ունենք։

Տիեզերքի արդարության օրենքով (ինչպես կասեր իմ մեկ այլ ընկեր-ուսուցիչ) այս տարի հենց Անահիտի ծննդյան օրով ավարտվել է սահամանադրական կարգը տապալելու և առանձնապես խոշոր չափերով կաշառք ստանալու մեջ մեղադրվող ՀՀ երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի վերաբերյալ քրեական գործի նախաքննությունը։ Վերջապես Հայաստանի ժողովուրդը կարող է այս գործի արդար դատաքննության ականատեսը դառնալու ակնկալիք ունենալ։

Անահիտը մերժում էր հարմարվողականությունը դիկտատորական իշխանությանը, ժողովրդի համակերպումը դրան համարում էր նվաստացուցիչ. այսօր միասին հաստատ կխմեինք։ Նրա համար քաղաքական գործչի էությունը, սերը երկրի ու ժողովրդի հանդեպ իրական կատեգորիաներ էին։

Շուրջ 10 տարի առաջ այս օրերին իշխանավորները հակամարդկային ու անպատասխանատու քաղաքական որոշումներ կայացրեցին։ Դրանց ենթարկվողների գործողությունները անդառնալի դժբախտություններ և հետընթաց բերեցին մեր երկրին ու մարդկանց։ Անահիտ Բայանդուրի «Քոչարյան, Սարգսյան, դու՛րս մեր երկրից» հայտնի հոդվածում 2008-ի նախագահական ընտրությունների ողջ մթնոլորտն է և դրանից առաջ տիրապետող քաղաքական կարգի գնահատականը։ Հոդվածն առաջին անգամ հրատարակել է Ա1⁺-ը։

Հոդվածի հայերեն թարգմանությունը բազմիցս վերատպվել է և շարունակում է վերատպվել՝ անցյալը վավերագրելու, միաժամանակ արդիական լինելու շնորհիվ։ Անահիտն ուներ պատմականության զգացում, ինչն ընկած էր իր գործունեության հիմքում։ Անկասկած դրանով էր սնուցվում տեղի, ժամանակի ու մարդկանց հանդեպ իր անսահման լայնախոհությունը և բարեսրտությունը։

Աննա Ժամակոչյան

Պատկերում Արմինե Կալենցի գործն է՝ Անահիտ Բայանդուրի դիմանկարը, 1962, galentz.am կայքից

Անահիտ Բայանդուր

Քոչարյան, Սարգսյան՝ դուրս մեր երկրից

Մեր քաղաքում, դեռ շատ հարազատ ու տաք, ծանոթներն ու բարեկամներն իրար հանդիպելուց միմյանց զգուշացնում են. «Զգույշ եղեք, սրանք ամեն ինչի պատրաստ են»: Ու միանգամից հոգիդ դառնանում է, որովհետև դա նորմալ չէ. մենք չենք ցանկանում լինել «զգույշ» և բարձրաձայն չխոսել նրա մասին, ինչ մտածում ենք:

Եվ չենք ուզում տեսնել, թե ինչպես է մեր զրուցակիցը վախեցած շուրջը նայում՝ «հո մեզ չեն լսում»: Մենք սովորել ենք խոսել բաց այն ամենի մասին, ինչ մեզ անհանգստացնում է: Իսկ առաջին հերթին մեզ անհանգստացնում է այն, որ իշխանության ղեկի մոտ հայտնվել է մի մարդ, ով ներքուստ բարդույթավորված է ու չափազանց անկիրթ, և մեր երկիրը չի հասկանում: Այս ամենին դժվարությամբ կարելի էր դիմանալ, բայց այդ մարդը տարիների ընթացքում այդպես էլ չհասկացավ, որ մեր երկիրը աշխարհի ծայրում գտնվող փոքրիկ թագավորություն չէ, որտեղ ինքը, ինչպես նախկինում, գործում է խորհրդային կարծրատիպերով, որոնք յուրացրել էր մանկուց և որոնք ամրապնդվել էին կոմերիտակուսակցական կարիերայով:

Նա և իր անտաղանդ զույգը՝ Սերժ Սարգսյանը, այդպես էլ չհասկացան, որ գործ ունեն իրենց համար խորթ, անհասու մշակույթի, ավանդույթների և բարոյականության հետ:

Այդ զույգը չհասկացավ, որ իրեն պահելով ժամանակակից բառապաշարով ասած «բաց», կապանքներից զերծ և «բարձր խավին» բնորոշ կեցվածքով, հեղինակազրկում են մեր երկիրն ու այն աննման, ինքնատիպ վայրը, որից իրենք ժամանել են ղեկավարելու մեր երկիրը:

Նրանք իրենց անսահման ագահությամբ ջնջում են այն սուրբ զգացողությունը այդ վայրի հանդեպ, որը ստիպեց մեր ժողովրդին հանուն այդ երկրամասի ազատության դիմակայել «ցրտի ու մթի տարիները»:
Նրանք մինչ օրս չհասկացան, որ տարեցտարի դառնալով ընդգծված, գրոտեսկային հակահերոսներ, անտանելի են դարձել մեզ համար, նրանք այստեղ օտար են:

Եվ նրանք որքան էլ ջանան երևալ ինքնավստահ, նմանվում են գավառական գաստրոլյարների և առաջացնում են զզվելի մի հակակրանք: Նրանք մատնում են իրենց տեսակը:

Հայտնի է արդյո՞ք նրանց, որ մարդիկ իրենց համարում են դև-վիշապ, որ նստել են ջրի բերանին և ամեն օր պահանջում են զոհաբերություն:

Հայտնի՞ է նրանց արդյոք, որ ցանկացած քաղաքական գործչի մահ, առաջին հերթին կապվում է իրենց անվան հետ՝ երկու, երեք չարաբաստիկ անհատների:

Իսկ մահ մեր երկրում շատ է եղել:

Եվ վերջին 10 տարվա դատապարտվածի սոսկալի զգացողությունը ժողովրդի մոտ վերափոխվում է այդ զույգին իրերը հավաքելու և ինչ-որ հեռու տեղ գնալ խնդրելու վճռականության:

Որովհետև, եթե սկզբում չէինք ուզում հրապարակայնորեն անհանդուրժողականություն ցուցաբերել նախկինում Ղարաբաղի նախագահի նկատմամբ, չցանկանալով ստվեր գցել մեր սրտի համար թանկ հայրենիքի այդ հատվածի վրա, ապա հիմա վտանգի տակ է արդեն Հայաստանը:

Մենք հասել ենք եզրագծին:

Այլևս բոլոր հնարավորությունները սպառված են: Երկրում աներևակայելի սահմանի է հասել աղքատությունը:
Մենք կորցնում ենք կյանքի որակը:

Մենք միացնում ենք հեռուստացույցը և ականատեսը դառնում գռեհիկության. սուտը, տգիտությունը և գողությունը տիրոջ իրավունքով մտել են մեր տուն:

Բայց ի՞նչ է պատահել և ինչո՞ւ ենք ստիպված հանդուրժել:

Ո՞վ ասաց, որ դա կարող է շարունակվել հավերժ. հանուն ինչի՞:

Որտե՞ղ մնաց այն վեհ նպատակը, որը արդարացնում է զրկանքները:

Չկա այն այլևս: Նա լքեց մեզ արհամարհական, որովհետև մենք հանդուրժեցինք ամեն ինչ՝ և հոկտեմբերի 27-ին սարսափելի ոճրագործությունը և անմեղ մարդու անպատիժ սպանությունը «Առագաստ» սրճարանում, և խոսքի ազատության ոտնահարումը, ի դեմս եթերազրկված «Ա1+ » հեռուստաընկերության, և ցինակաբար կեղծվող ընտրությունները ու նմանօրինակ այլ փաստեր:
Եվ նույնիսկ հեռուստատեսությամբ հեռարձակված Ռոբերտ Քոչարյանի գռեհիկ հումորը՝ վատ պարողին խանգարող հանգամանքների և միակ տղամարդու մասին…

Դա փողոցային գրգռված թափթփուկների խոսակցության մակարդակ է, որը դարձել է պետական ոճ և չափանիշ:
Նման բան մեր երկրում դեռ չէր եղել և այդպիսի բան հանդուրժել չի կարելի:

Եվ որքան շուտ վերը նշված անձինք լքեն մեր երկիրը, այնքան արագ մարդիկ մեր երկրում ազատորեն շունչ կքաշեն և ինչ-որ կերպ հաշվի առնելով վերջին տարիների ամոթալի փորձը, կգտնեն իրենց կեցության արժանի ձև:

Մարդիկ, որ այսօր կոչվում եք ՀՀ նախագահ և վարչապետ. Ձեզ հայտարարում ենք «պերսոնա նոն գրադա». ձեր գործողությունների հակասահմանադրականությունը ավելի քան ակնհայտ է:

Մենք շատ երկար ենք ձեզ հանդուրժել:

Դուրս մեր երկրից:

Հունվար 2008

The post Փետրվարի 15-ը Անահիտ Բայանդուրի ծննդյան օրն է appeared first on Socioscope.

Հիշում եմ, որ մեր տանը գիշերով հավաքվել, իրար հերթ չտալով անհանգիստ քննարկում էինք ու փորձում հասկանալ՝ ինչ է կատարվում, ինչ կկատարվի, ու հարամ էինք անում քրոջս մոտեցող ծննդյան օրը: Ու եղբորս ընկերը, որ մեզ հետ միասին հետևում էր եկող լուրերին, ու առանց մեզ լավ խմում էր դրանցից բարկացած, վերջը տաքացավ ու որոշեց իջնել կենտրոն միանալ արդեն վտանգված ցուցարարներին, ու հետո կարծեմ եղբայրս գնաց հետևից, որ նա մի փորձանքի չգա: Կամ ասաց, որ կգնա. մի խոսքով` միայն կենդանական վախս եմ հիշում նրա համար: Որովհետև առավոտվա Ազատության հրապարակի վայրենությունն արդեն եղել էր, ու կեսօրին էլ եղել էի Մյասնիկյանի հրապարակում, փորումս զգացել էի վախը ու աչքերովս տեսել էի դրա կոնկրետ պատճառները: Մենք չգիտեինք ու գիտեինք, որ կրակելու են, երկուսն էլ ճիշտ են, ու չգիտեմ՝ որն է ավելի սեղմել իմ կոկորդը տասը տարի:

Ես հիշում եմ, որ հաջորդ օրը կեսօրին մեր շենքի մուտքի մոտ հանդիպեցի հարևանի տղայի, որին վաղուց չէի տեսել: Մեր ղարաբաղցի հարևաններն էին ու հոր գծով ժառանգական դատախազներ: Ինքը լայն ժպտալով բարևեց, թե իբր՝ ինչքան ժամանակ չենք տեսել, ես էլ ժպտալով բարևն առա, ու ավելացրեց՝ իմացար, չէ՞, որ էդ բոմժերին ցրեցին վերջապես: Իմ ժպիտը դառավ ծամածռություն ու մնաց դեմքիս, ես էլ՝ աստիճաններին: Ու հաջորդ պահից, երբ նա արդեն իջել-հեռացել էր ու դեռ երկար ժամանակ դրանից հետո ես պատկերացնում էի, թե ոնց եմ գցել գետնին, սխկում ու ասում՝ բոմժը դու ես, տես, որ դու ես բոմժը հենց:

Ես մեկ էլ հիշում եմ, որ արդեն երբ կադրերն էինք նայում՝ մի տեսակ կոլեկտիվ զայրույթի մազոխիստական այլակերպմամբ, ես հազար սոսկալի բան տեսա, բայց ամենացավոտն ինձ համար այն էր, որ բնակիչները պողոտայի պատուհաններից զորքի վրա գոռում էին ամո՛թ, ամո՜թ, ու այդ ամոթանքն անեծքից էլ ավելի հուսահատ էր, քանի որ պիտի հասներ անամոթներին:

Անեծքներն էլ, դե, տեղ չեն հասնում: Նա, ում լավ գիտենք, դրանց պակասը չունեցավ ոչ այն ժամանակ, ոչ հիմա: Ասում էին, որ չի մարսի՝ արյան վրա գահի գալով, թեև գաստրոնոմիկ խնդիրներ մինչ օրս չի ունեցել: Ու թեև նա եկավ բռնությամբ, ճիշտ չի լինի ասել, որ միայն բռնությամբ ու հատկապես բռնությամբ մնաց ղեկին: Նա, ում բռնությունը խորթ չէ, իշխանությունը պահելու համար կարողացել է գործի դնել նաև բոլոր փափուկ ու ճկուն մեխանիզմները՝ մեր հանրային հարաբերությունների մեջ հասանելի: Դուք թվարկեք դրանք: Նա հազիվ թե նորարար է, գուցե ընդամենը՝ հնարամիտ, ու լավ է օգտվել եղածից: Այս մեկը, ում լավ չգիտենք, ու ով ավելի շուտ կակուղ է թվում, ճիշտ ինչպես իր սահմանադրական դերը (այդպես են ասում), նույն հաջողությամբ կարող է իր սահմաններում գործի դնել բռնի միջոցները՝ նորից հասարակական հարաբերություններում հասանելի:

Հասարակական ու մշակութային ռեսուրսները, սակայն, չեն հանգեցվում այն մասնակի սպեկտրին, որ տվյալ պահին մակերեսին է, գերիշխող է՝ “ակտիվ գործածության մեջ”: Ուրեմն, էլ ի՞նչ կա այդտեղ՝ պատմության մեջ խրված արմատներում, առօրեականության մեջ, ապագայի ցրված պատկերներում, կամ շատ իմանամ՝ դրանք բոլորը միացնող ազգային նախշերում, հազար տեսակ մարդկանց մեջ, որ դեռ պետք է ավելի լավ ճանաչել, հայտնաբերել, հակադրել իրավիճակին: Եթե հնարամիտ լինելուց անդին գնանք: Ես չգիտեմ, բայց ուզում եմ հարցնել:

Հեղինակ՝ Սոնա Մանուսյան

The post Գարնան սկզբում. երեք հուշ, ու մի բան էլ appeared first on Socioscope.

Սա միակ հարցը չէ, որ առաջ է գալիս, երբ լսում ես ընտանեկան բռնության կանխարգելման օրենքի դեմ ելույթները։ Հոկտեմբերի 9-ի թվացյալ հանրային բանավեճը, որ ավելի շուտ կոծկում էր բռնության զոհերին համարժեք օգնության օրինագծի բացերը, թերևս որոշ օգտակար հարցադրումների կարող է մեզ բերել, եթե իրերի դրությունը դիտենք հստակեցված շրջանակով։

«Հայ ընտանիքի ավանդույթի» պահպանման դիրքից օրենքի դեմ արտահայտվողների անունից բեմից խոսեց պահեստազորի գնդապետը, ով պատրաստ գտնվեց 4 հոգու փոխարեն խոսքի իրավասություն վերցնել: Գուցե իր մասնագիտական կենսափորձի բերումով նա խնդիր չուներ բռնության, անհավասար աստիճանակագրված հարաբերությունների և իշխողի իշխանության հետ։ Նա կարողացավ այդ միջոցառման ժամանակ իրեն ելույթ չնախատեսած նախարարությանը ստիպել բարձրախոս և ամբիոն տրամադրել (հաճելի է, երբ «լռեցվածի» ձայնը հնչեցնելու իրավունքը գործնականում կարևոր արժեք է դառնում պահպանողականների համար՝ անկախ, թե իրականում որքանով են իրենք զրկված հարթակներից)։ Դահլիճում ներկա մի երիտասարդ կնոջ նա դիմեց «աղջնակ»-ով, բղավոցով սաստեց իր թիմակիցներից մեկին՝ քահանայի խոսքին հակադարձելու համար։ Սա էլ գուցե իր մասնագիտական «ավանդույթների» պահպանության ձգտումն է՝ չգիտեմ։

Այո՛, պահեստազորի գնդապետ տղամարդը կարող է իրեն թույլ տալ շարունակել իր հանրային կյանքը՝ համակարգելով «Հանուն ինքնիշխանության վերականգնման» նախաձեռնություն, ձգտելով Հայաստանում իրացնել Պուտինի օրենսդրական նախաձեռնությունները, երիտասարդների խմբերին մանիպուլյացիայի և հակամանիպուլյացիայի վարպետաց դասեր տալով Հայաստանում գործող «Ռուսաստանի գիտության և մշակույթի կենտրոնում» (վստահաբար քննադատելով արևմուտքը՝ հղելով արևմտյան իսկ տեսությունների և հեղինակների, սակայն նրանց խոսքը ռուսալեզու հեղինակների գրքերից վերցնելով) և, իհարկե, պայքարելով ընտանեկան բռնության կանխարգելման օրենքի դեմ։ Պահեստազորի գնդապետի սեփական հանրային գործի նշանակությունն իրեն թույլ չի տա նկատել այն կանանց անտեսանելի կյանքը, ովքեր երբևէ հանրային կյանք մտնելու հնար չեն ունենա, ասենք՝ ամուսնացվելով վաղ տարիքում, չստանալով պատշաճ կրթություն, թույլատրված չլինելով զբաղմունք և անգամ հանրային կյանքի ցանկություն ունենալ։

Հանուն Հայաստանի ինքնիշխանության վերականգնման պայքարի որոնումները արժեքային-ավանդույթային ոլորտներին են հղում, սակայն իրականում դեմ են արտահայտվում Հայաստանի ինտեգրմանը եվրոպական կառույցներին ու քաղաքականություններին։ Արդյո՞ք Հայաստանի էներգետիկ և տնտեսական կամ նույնիսկ ռազմական ինքնիշխանության հարցերը հուզում են այս պայքարի մարտիկներին։ Կամ մինչև ո՞ւր կարող են հասնել ինքնիշխանության ձգտման նրանց քայլերը. կհասնե՞ն, արդյոք, Հայաստանից ռուսական զորքերի հեռացման պահանջին և ռուսական գազից կախյալության խնդրականացմանը, իսկ դրանց դեմ առնելով կհասնե՞ն ինքնիշխանության իրենց ընկալումների հարցադրմանը։

Բայց գնդապետը միակ մարտիկը չէ օրենքի նախագծի դեմ։ Հոկտեմբերի 9-ի հանրային քննարկմանը մասնակից ընդդիմադիրներից շատերը հասուն և միջին տարիքի երևանաբնակ կանայք էին, որոնց ձայնը, սակայն, դուք չլսեցիք ամբիոնից և հազիվ թե լսեք հետագայում հրավիրված «հեռուստաբանավեճերում». պատահականություն չէ, այլ՝ «ավանդույթ»։

Այնինչ, հավաքված կանանցից շատերն իրոք վախեցած էին օրենքի հնարավոր ընդունումից։ Մեկը նշում էր, որ դա հնարավորություն կտա ընտանիքից խլել երեխաներին, տանել ապաստարան և վաճառել նրանց օրգանները։ Կառավարության կողմից այս պնդումների հերքումները վստահելի չեն թվում օրենքին ընդդիմացողներին։ Չարժե՞ նրանց այս թերահավատությանը լուրջ վերաբերել։ Արդյոք, դա իրոք չի՞ արտահայտում հանրային խմբերի անվստահությունը դեպի կառավարությունն ու ոստիկանությունը։ Միթե՞ օրենքին կողմնակից իրավապաշտպանները ևս չեն կասկածում, որ փողոցում ցուցարարներին, քննչականներում և նույնիսկ դատարանի շենքում ամբաստանյալներին ծեծող ոստիկանության համակարգը կարող է Հայաստանի ընտանիքներում պաշտպանել բռնության ենթարկվողներին։ Ինչպես Արմեն Մելիքբեկյանը մեր զրույցում նկատեց, Դավիթ Հարությունյանը այն նախարարն է, ում պաշտոնավարման ժամանակ շարունակվում են Հայաստանի բանտերում առկա բռնությունները, ով տարիներ շարունակ աջակցել է ԵԽԽՎ-ում քաղբանտարկյալների գործերի և մարտի 1-ի հանցանքի և բռնությունների կոծկմանը։ Կարելի է էլի շարունակել պաշտոնյաների անունների, չիրացված պատասխանատվությունների և երկրի չլուծված խնդիրների ցանկը….

Ներկայացված նախագծին դեմ ելած քննարկման ներկաներից շատերը հայախոս էին, մի առանձին կանանց խումբ՝ ռուսախոս։ Արդյոք նրանց հասանելի՞ են իրենց կյանքում «արևմտյան գլոբալացման» վնասակար հետևանքները հասկանալու միջոցները, արդյոք նրանք կարո՞ղ են ընթերցել հենց արևմտյան հեղինակների կողմից արևմուտքի երկրների նեոլիբերալ քաղաքականությունների հիմնավորված և արժանահավատ քննադատությունները: Ներկա կանանցից ոմանք վստահաբար չէին կարդում նույնիսկ հայերեն։ Այս մարդկանց է ուղղված յուվենալ արդարադատության, գենդերային զգայունության հարցերի, ոչ հետերոսեքսուալ մարդկանց իրավունքների դեմ կռիվը մատչելի հարթակ սարքած պուտինյան ռուսալեզու պրոպագանդան՝ մշակութային վախերով պրոռուսական և գլխավորը՝ հակաեվրոպական տրամադրություններ ձևավորելու նպատակով։ Արդյունքում մի ռուսախոս կին ներկաներին էր բաժանում «արևմտյան ընտանիքի» դեմ և Ռուսաստանի ընտանեկան դրական արժեքներին կողմ քարոզող ռուսերեն թերթիկներ….

Ռուսաստանը տիրում է Հայաստանի տնտեսության խոշոր լծակների, խոչընդոտում է Ղարաբաղի խնդրի և հարևանների հետ հարաբերությունների կարգավորմանը, բայց հռչակում է, թե «ավանդույթի» տարածք չի ներխուժում։ Հակառակը՝ այն ջատագովում է ապամոդերնացումը, ծայրահեղ ազգայնականությունը և կրոնականությունը ինչպես իր, այնպես էլ հետխորհրդային մյուս երկրներում։ Հետադեմ պահպանողական մշակույթից և ցածր որակավորում պահանջող աշխատաշուկա տրամադրելուց բացի իր նախկին «քույր-եղբայրներին» ուրիշ էլ ի՞նչ կարող է առաջարկել մեծ ամբիցիաներով, սակայն չզարգացած կապիտալիզմով բռնատիրական Ռուսաստանը։

Քննարկմանը ներկա կանանցից շատերը Խորհրդային Հայաստանի անկումով իրենց մասնագիտական աշխատանքը կորցրած մարդիկ էին, որ իրենց անձնային արժանապատվության միակ տեղը գտել են ընտանիքում՝ «հայ ընտանիքում»։ Եվ մի՞թե հասկանալի չէ այդ տարածքը «դրսից» և անգամ հայկական պետության «ներխուժումից» ազատ ու «սրբազան» պահելու իրենց ձգտումը։ Նրանցից ոմանք էլ իրենց անձնային արժանապատվությունը շոյելու մխիթարությունը գտնում են իրենց «հայ» կամ «բնիկ երևանցի» ծնված լինելու մեջ։ Մի՞թե ուշ խորհրդային ազգայնական-քաղքենի այս հայացքի ներքո հասկանալի չէ Գավառի գյուղերից մեկում դաժան բռնությունների ենթարկված կնոջ դեպքի պես օրինակների վրա հենվող օրենքի դեմ իրենց զայրույթը։ Այդպես, օրենքին հակառակվողներից մեկը երիտասարդ մի ֆեմինիստի շփոթել էր Գավառի (10 տարվա բռնություններից ազատված) նախկին բնակչուհու հետ, ում «խորհուրդ էր տալիս» խոսելու փոխարեն Գավառ վերադառնալ։

Մի ավագ սերնդի տղամարդ էլ համոզված էր, որ ես տեղացի չեմ և պնդում էր հարցը, թե որտեղից եմ եկել։ Եթե հաշվեք ողջ կյանքումս Հայաստանից բացակայություններիս գումարային օրերը, վախենամ տարին չբոլորվի։ Հայերենը միակ լեզուն է, որով այս հոդվածի պես հոդվածը կարող եմ գրել մեկ օրում, իսկ ռուսերենով և անգլերենով վստահ չեմ, թե նույնիսկ կնախաձեռնեի։ Բայց մի՞թե այս տղամարդու հարցը տեղին չէ. որտեղ եմ ես կամ ինձ նմաններն ապրել մինչ այժմ, որ տեսանելի և լսելի չենք եղել իրեն։ Այո՛, ապրել եմ Հայաստանում, որտեղ տեսանելիություն և լսելիություն տրամադրող հիմնական հարթակները ամբողջովին զավթված են նույն քաղտնտեսական էլիտայի կողմից, որն այդ օրը դահլիճ էր տրամադրել ինձ ու տարիքով այդ տղամարդուն։ Ուրեմն մի՞թե օրենքի նախագծի քննարկումն իբրև շոու պիտակավորող, դրանում զուտ ֆինանսական ակնկալիք տեսնող պահպանողականների քննադատությունը չի արտահայտում նաև մեր կասկածները, թե կառավարությունը ընտանեկան բռնության դեմ պայքարի գաղափարական առաջամարտիկ է։

Ներկաներից մեկ ուրիշ կին պնդում էր, որ հետազոտել է օրենքի պատմություններն արևմուտքում (վստահաբար ռուսալեզու աղբյուրներից) և պարզել, որ դա բերել է «պղծվածների» աճին, իսկ Հայաստանում դրանք չպետք է տեղ ունենան։ Իմ հարցին, թե ո՞վ՝ արդյո՞ք ինքն է որոշում մարդկանց պղծվածությունը, նա պատասխանեց՝ «Ո՛չ, Աստված»։ Խոստովանում եմ՝ այս կնոջ դեմքի վստահ արտահայտությունը կասեցրեց իմ հարցը, թե ո՞ւմ աստվածը և ինչպե՞ս է որոշում։ Այն, որ գիտական կոմունիզմ սերտած սերունդը կարող է այսքան անկասկածորեն մարդկանց պիղծ դատել, նրանցից ազատվելու կոչեր անել՝ հենվելով աստծո և բարոյականության իր պատկերացման վրա, ինձ թևաթափ արեց։ Գուցե նաև այն պատճառով, որ կուզեի այդպիսի հավատավոր գաղափարականությամբ, բայց ոչ բնավ այդպիսի գաղափարների հավատացող մարդիկ ավելի շատ տեսնել Հայաստանի պետական հաստատություններում կամ Առաքելական եկեղեցում, այլ ոչ՝ կոնֆորմիստների, որ կարող են չընդունել կամ ընդունել օրենքներ՝ ըստ իրենց բյուրոկրատական շահի և քաղտնտեսական վերնախավի թելադրանքի։

Դավադրական տեսությունների, աստծո, անպղծության, հայկական գենի, ավանդական ընտանիքի այսպիսի մտայնություններ հնչեցնող ձայներում մի՞թե տեսանելի չեն մեր խորքային՝ առնվազն ոչ վաղ անցյալից եկած խնդիրները, խորհրդային անավարտ մոդերնացման, ՀՀՇ-ականների ազգային անկախ պետության պարտված իդեալի, Ղարաբաղի խնդրի և հարևանների հետ հարաբերությունների կարգավորման ձախողման և արտաքին աշխարհի հետ կասկածելի «կոմպլեմենտար» շփումների արձագանքները։

Ուրեմն արդարացվա՞ծ են գերխնդիրներով ծանրաբեռնված Հայաստանի ինքնիշխանության այսպիսի որոնումները։ Իմ պատասխանը սթափ է. եթե Հայաստանի ինքնիշխանության միակ հենասյունը անհավասարությամբ, բռնությամբ ու թույլերի տառապանքով լի «ավանդական» ընտանիքի պահպանման մեջ է, ապա ես կցանկանայի այն կորսված տեսնել։

Աննա Ժամակոչյան

The post Ընտանիքից կառչած ինքնիշխանությունը. բացվող հարցեր appeared first on Socioscope.