Զրույցներ սահմանին մերձ

Ի՞նչպես են Հայաստանում և հատկապես սահմանամերձ համայնքներում ապրող մարդիկ մտածում և խոսում պատերազմի, խաղաղության, հարևանների հետ հարաբերությունների մասին։ Որքանով են այդ գաղափարները փոխկապված իրենց կյանքի և իրավունքների, համայնքի ապագայի հետ։ Աշխարհի և Հայաստանի, մենք-ի և նրանք-ի մտապատկերները, որ առկա են այսօր, հանրային կյանքը շարունակելու և փոփոխելու ի՞նչ հնարավոր հուներ են բացում։

– Եթե հիմա հնարավորություն լիներ՝ հանդիպեիր Ադրբեջանից քո հասակակցի, ի՞նչ կասեիր նրան։[1]

– Կասեի բարև, ո՞նց ես։ Ոչ այդքան արտասովոր բան, սովորական։

(տղա, մինչև 18 տ., Նախիջևանին սահմանամերձ համայնք)

 Ղարաբաղյան պատերազմից հետո հայ և ադրբեջանցի երիտասարդները միմյանց հետ ուղիղ շփում չեն ունեցել։ Սահմանամերձ համայնքներում` ընդամենը մի քանի հարյուր մետր հեռավորության վրա ապրող մարդիկ իրար չեն ճանաչում, բայց միմյանց մասին շատ բան «գիտեն»։ Նրանցից ոմանք նոր գիտելիք են փնտրում։

– Ուղղակի հետաքրքիր կլիներ իրենց հետ զրուցել, իմանալ իրենք ինչ են մտածում, որովհետև ինձ թվում է, եթե չլիներ այդ վերևների հետ կապված խնդիրը, ոչինչ չէր լինի, որովհետև իրենք էլ սովորական մարդիկ են…

Ո՞ր մի ծնողը, կապ չունի՝ հայ, թուրք, վրացի, ո՞ր ծնողը կուզենա, որ իր երեխան ինչ-որ մի օր չլինի։ Ո՞նց կլինի, եթե ծնող ես, չես կարող։ Ինչ ազգ էլ՝ լինի, երեխա են չէ՞, 18-20 տարեկան երեխաներ են։ Ինձ չի թվում, որ մարդ այդքան անմարդկային լինի, որ ուզենա ուրիշ երիտասարդի մահը։

Հետաքրքիր է իմանալ իրենց պատկերացումները. իրենք ինչ են մտածում: Հաստատ իրենք էլ են ձգտում խաղաղության։ Իրենք էլ կուզենան, որ հանգիստ ապրենք։ Մի կյանք ենք ապրում՝ միջին տվյալներով 60-65 տարի, ավել չկա ու չգիտես, թե վաղը ինչ կլինի։ Կարելի  է այդ տարիներն ուղղակի վայելել, ոչ թե կռվել։

(կին, 19-35 տ., Նախիջևանին սահմանամերձ համայնք)

– Օրինակ`ինձ պատմել են, որ այստեղ առք ու վաճառք է եղել ադրբեջանական գյուղերի հետ։ Մեր տանն էլ նույնիսկ թուրքեր, ադրբեջանցիներ եկել են, գիշերը մնացել են։ Մի անգամ էլ տատիկիս թուրքը փրկել է մահվանից. սարերում բանջար հավաքելուց ընկել է, և թուրքը փրկել է իրեն:

(տղա, մինչև 18 տ., Նախիջևանին սահմանամերձ համայնք)

Համեմատաբար տարեցները և միջին տարիքի մարդիկ ապրել, շփվել և ընկերություն են արել ադրբեջանցիների հետ։ Կան հիշողություններ այն մասին, որ կողք-կողքի ապրող հարևաններն իրար տուն են այցելել, դժվար ժամանակ օգնել իրար։

– Թող հանգիստ ապրենք, ինչքան Աստված մեզ տվել է, ձգտենք ուրախ ու երջանիկ ապրել։ Իրար օգնենք, որովհետև հարևաններ ենք։ Ոնց է՝ մենք մեր հարևանների հետ միմյանց օգնում ենք, նույն էլ պետությունների դեպքում է։ Հաստատ կարող ենք օգնել, որ ավելի լավ լինի։

(կին, 19-35 տ., Նախիջևանին սահմանամերձ համայնք)

– Մենք տարիներ շարունակ ապրել ենք իրանց հետ։ Կոնկրետ այս տունը թուրքի տուն է։ Իրենց հետ ապրել ենք, վատ չենք եղել։ Մի քիչ սիրուն կարող է չհնչի, բայց նշանակում է, որ դավաճանում ես, որ նրանց գովում ես, բայց գովեստի տեղ ունեն։ Իմ ծնողները Գորիսից եկել էին, իմ կողքիս հարևան թուրքը չի սպասել, որ ես դպրոցից գամ, տուն է տարել, հարգել-պատվել որպես ուսուցիչ, հյուրասիրել են մի ահագին մթերքով. սա մարդկային դրսևորում է թուրքի կողմից։

(կին, 50+ տ., Նախիջևանին սահմանամերձ համայնք)

– Այն ժամանակ հայը և թուրքը եղբայրների նման էին։ Իրենց առևտուրն ամենից շատ մեր գյուղում էին անում։ Այն ժամանակ միսն էլ էին առնում-տանում այստեղից։ Իրենք էլ իրենց բանջարեղենն էին բերում այստեղ, վաճառում։ Ջերմուկ էլ էին տանում-ծախում, Երևան էլ։ Մեր գծով էին գնում-գալիս։ Ճանապարհը շատ կարճ էր այսպես։ Մենք միշտ այսպես ենք գնացել Երևան։ Գնում էինք, Երասխի մոտից դուրս էինք գալիս։

(կին, 36-50 տ., Նախիջևանին սահմանամերձ համայնք)

Մի օր, սակայն, սահմանը փակվել է, և սահմանից այն կողմ ապրող ծանոթները դարձել են նրանք, ուրիշ, թշնամի։

 – Դուք ընկերներ ունե՞ք այն կողմում։

– Հիմա` ո՛չ, այն ժամանակ ունեինք։

– Իսկ ինչ-որ ծանոթներ կա՞ն։

– Ո՛չ, այլևս գնալ-գալ չկա։

– Ոչ մեկին չգիտե՞ք անունով։ Ո՞վքեր են այնտեղ ապրում։

– Ո՛չ։

(կին, 50+ տ., Նախիջևանին սահմանամերձ համայնք)

Սահմանի երկու կողմերում ապրող մարդկանց կենսաձևերը, թվում է՝ իրարից չեն տարբերվում։ Նրանք հող են մշակում, անասուն պահում, պատերազմի և դրա հանգուցալուծման մասին լուրեր լսում հեռուստացույցով։

– Ես իրենց կողմից իմ նմաններին չեմ մեղադրի, որովհետև եղել է՝ 10 մետրի վրա ամեն տարի էլ հանդիպել ենք, նույնիսկ զինված էլ է պատահել, և ոչ մի բան։ Իմ նմաններն իմ նմաններին չեն խփի։ Գյուղացին գյուղացուն չի խփի, որովհետև գիտի, որ եթե խփի, իրան էլ կխփեն։ Ինքն էլ է ինձ նման գյուղացի, անասուն է պահում, հող է վարում-ցանում։ Իրենք էլ ինձ նման գյուղացի մարդ են։ Իրենք էլ մեզանից են վախենում։ Մենք վախենում ենք, իրենք էլ են վախենում։ Մեր և իրենց կառավարությունները պետք է կարգավորեն, թե չէ Ահմեդը, Մահմեդը ինձ ի՞նչ՝ ոչ մի բան։ Հանդիպել ենք իրար, եղել է, որ իրենք զինված են եղել, ես՝ ոչ, բայց ոչ մի բան տեղի չի ունեցել։

Ես ուզում եմ խաղաղ, հանգիստ լինի, հողս հանգիստ վարեմ-ցանեմ։ Ո՛չ իրենք կպնեն, ո՛չ մենք։ Չեմ վախենում ես, պետք չի թունավոր մթնոլորտ ստեղծել։ Մի 200-300 մետր իջի՛, կտեսնես մերոնք իրենց պոստերի մոտ, իրենց զինված զինվորի քթի տակ աշխատում են։

(տղամարդ, 50 տ., Նախիջևանին սահմանամերձ համայնք)

Պատերազմի ավարտն ու խաղաղությունը կապվում են երկրի տնտեսական զարգացման, սահմանամերձ համայնքների «շենացման», իրար հետ «հանգիստ ապրելու», իրար «երկիր տեսնելու» և իրար «հասկանալու», «նորմալ հարաբերությունների» հնարավորության հետ՝ «ինչպես մյուս երկրներում է»։

– Պետք է խաղաղություն լինի, որ գումարը դնեն, տնտեսություն զարգացնեն, իսկ այսպես ամբողջ գումարը գնում է ռազմական տեխնիկայի, բանակի վրա

(տղամարդ, 36-50 տ.,Նախիջևանին սահմանամերձ համայնք):

– Ճանապարհը կբացվի, հարաբերություններ կհաստատվեն, շփումներ, առևտուր կլինի և այլն։ Շատ հարցեր կան։ Նկարներով, որ նայում ես, տեսնում ես, թե ինչպես են շենացրել։ Թող բոլոր տեղերում այդպես լինի, թող կարողանան իրար հետ հանգիստ ապրեն, իրար հասկանան։ Թեկուզ հենց գնան երկիրը տեսնեն, շրջագայեն։ Մենք գնանք, ինչո՞ւ ոչ։ Իրենք էլ գան, թող լինեն նման նորմալ հարաբերություններ, ինչպես մյուս երկրներում է։

(կին, 19-35 տ., Նախիջևանին սահմանամերձ համայնք)

 Չնայած որոշ մարդկանց հիշողությունների մեջ դեռ մնացել են կոնկրետ հարևանների՝ «մարդկային դեմքի» պատկերների պատառիկներ, սակայն ձգձգվող հակամարտությունն այդ պատկերն աղավաղել է, խճճել, դարձրել կաղապարային տիպար. թշնամին «նենգ է», «արնախում», իսկ հայերը՝ բարի, հանդուրժող և ներող։

– Մեր վերաբերմունքն իրենց հանդեպ, այսպես ասած, մաքուր է էլի։ Մենք, որ կանգնենք դիրքերի վրա ինչ-որ շինարարական աշխատանքներ անենք, իրենք կկրակեն, բայց մենք այդպես չենք անում էլի։ Ոնց որ ասած, հասկանում ենք էլի, որ իրենց էլ տանը սպասող կա։ Չեմ կարող ասել` իրենք ինչ տիպի մարդիկ են, ուղղակի, ոնց որ ասած, արնախում են էլի։

(տղա, մինչև 18 տ., Նախիջևանին սահմանամերձ համայնք)

 Սահմանից այն կողմ ապրող նրանց՝ ադրբեջանցիների կողմից հայերի հանդեպ թշնամանքի մասին կարծրացող պատկերացումները հիմնականում ձևավորվում են հեռուստատեսությամբ և սոցիալական ցանցերով ստացված տեղեկություններով։ Հայերի հանդեպ ադրբեջանցիների հնարավոր թշնամանքը կարծես պարտավորեցնում է նույնությամբ արձագանքել՝ հաճախ նույնիսկ դա չնկատելով։ Արդյունքում ձևավորում է միմյանց հանդեպ թշնամանքի արատավոր մրցավազքը։

– Չե՞ք տեսել ինտերնետում իրենք մանկապարտեզի երեխաներին ասում են՝ ո՞վ են մեր թշնամիները, ասում են՝ հայերը։ Նկարել, գցել էին։ Թուրք, ավելի ճիշտ ադրբեջանցի դաստիարակչուհին 3 տարեկան մանկապարտեզի երեխաներին սովորացնում է դա։ Իրենց գրքերը, ինտերնետում բացեք-նայեք, գրքերում գրված է, որ ամեն ադրբեջանցի գոնե մի հայ պետք է սպանի։

– Իսկ մեր դասագրքերո՞ւմ։

– Մեր գրքերում տենց բաներ չկան, մեր երկիրը նորմալ, քաղաքակիրթ, զարգացած երկիր է։ Մեր գրքերում գրած է, որ Ադրբեջանն ունի ընդամենը 100 տարվա պատմություն, որ Բաքուն ժամանակին հայերն են սաքրել, ոտքի կանգնացրել, բոլոր նավթի հանքերը հայերն են սաքրել, հայերից է սկսել։ Բաքվի 40% հայ էր այն ժամանակ, մինչև 90թ.։ Ադրբեջանցիները չեն կարող խելացի լինեն, որովհետև 1918 թ.-ից, կարծեմ, պատմություն ունեն, ընդամենը քանի տարի է լինում՝ 100 տարի։ Այս տարի հենց հարյուրամյակն է։ 100 տարվա ազգը ո՞նց կարող է…

(տղամարդ, 36-50 տ., Նախիջևանին սահմանամերձ համայնք)

 – Մեր պատմության ուսուցչուհին այնպես ոգևորված է, մի տեսակ ոխ ունի թուրքերի, այլ ազգերի հանդեպ։ Նա շատ հայրենասեր կին է։ Ինքն ամեն տարի ամռանն (ամբողջ տարի աշխատում է դպրոցում) գնում է Արևմտյան Հայաստան։ Երբ որ գալիս է հետ, այնպիսի ոգևորությամբ է պատմում, որ ամբողջ տարվա ընթացքում վերհիշում է այդ դեպքերը։

(աղջիկ, մինչև 18 տ., Նախիջևանին սահմանամերձ համայնք)

– Երեխային ինչպես որ դաստիարակես, այդպես էլ կգնա։ Եթե մեր հակառակորդը իրենց երեխեքին այդպես դաստիարակի, երեխաների մեջ սերմանի, որ հայ ազգը վատն է, այդպես էլ կգնա։

(տղամարդ, 36-50 տ., Նախիջևանին սահմանամերձ համայնք)

«Թշնամի» ադրբեջանցին և «մարդ» ադրբեջանցին միաժամանակ գոյակցում են մարդկանց պատկերացումներում, երբեմն անգամ միևնույն մարդու մտապատկերի տարբեր շերտերում։ Այն դեպքում, երբ հարակից ադրբեջանական համայնքի ադրբեջանցիներն օտար կամ թշնամի են թվում, «դրսում»` հատկապես Ռուսաստան մեկնածներին միավորում են նույն մարդկային խնդիրները և իրար օգնելու պատրաստակամությունը։

– Ես Մոսկվայում ունեցել եմ ադրբեջանցի ընկերներ, նորմալ հարաբերություններ են եղել: Դա մի 4-5 տարվա պատմություն եմ ասում: Դրսում ուրիշ է էլի, ավելի հեշտ է լինում, քան թե այստեղ։ Ով դրսում է, ինքը լավ օրից չի այնտեղ, բոլորն էլ նույն խնդիրներն ունեն, գնացել են դուրս լավ ապրելու, իրենց պետք է լավ ապրել։ Կապ չունի՝ դու Հայաստանում ես, Ռուսաստանում, թե Ամերիկայում, բոլորն էլ ձգտում են, որ լավ ապրեն, հեշտ ապրեն։ Այսինքն՝ այս մեր բարեկեցությունն ինչի՞ համար է. բաղնիք ենք սարքում, ռեմոնտ ենք անում, որ լավ ապրենք, սիրուն ապրենք, հետաքրքիր ապրենք կյանքը։

(տղամարդ, 36-50 տ., Նախիջևանին սահմանամերձ համայնք)

 – Այդ ազգի մարդիկ դրսում մեր հայերին շատ լավ են վերաբերվում, բայց հենց ոտքերը դնում են իրենց հողին, փոխվում են։ Ինչո՞ւ: Թող չփոխվեն, թող նույնը մնան։ Եղբայրս պատմում էր, որ Ռուսաստանում շատ լավ են վերաբերվել իրենց, օգնել են շատ հարցերում, բայց վախենում են, որ իրենց երկրից ինչ-որ մեկը կամ ավելի պաշտոնով մեկը չիմանա այդ մասին, որովհետև իրենց մոտ դա արդեն դավաճանություն է, բայց ինչո՞ւ:

– Իսկ մեզ մոտ ադրբեջանցիներին օգնելը դավաճանությո՞ւն է։

– Կգտնվեն մարդիկ, որ կհամարեն, որ դավաճանություն է, բայց մարդ ենք բոլորս էլ։

(կին, 19–35 տ., Նախիջևանին սահմանամերձ համայնք)

 – Թուրքի երեխա է, ես ինչի՞ պետք է իրեն ատեմ, ինքը ի՞նչ է արել ինձ, ի՞նչ վնաս է տվել ինձ կամ մեր ժողովրդին։ Ժողովուրդը մեղավոր չի, ղեկավարությունն է մեղավոր։ Իմ հոգեբանության վրա ազդում է այս վիճակը, քանի որ տեսնում եմ, որ նրանք էլ են մեր պես ժողովուրդ, նրանք էլ են մեր նման զոհեր ունենում, նրանց ծնողներն էլ են տանջվում, լացում։ Ինչո՞ւ պետք է և՛ մենք, և՛ նրանք մարդ կորցնենք ղեկավարների ախորժակի պատճառով։

(տղա, մինչև 18 տ., Նախիջևանին սահմանամերձ համայնք)

 «Թուրքը մնում է թուրք», իսկ «մարդը մնում է մարդ»։ Եթե առաջին պնդումը հնչեցվում է իբրև բացատրության կարիք չունեցող հանրածանոթ ճշմարտություն, ապա երկրորդը՝ իբրև անհատական հավատամք։

– Թշնամին մնում է թշնամի, ես այն ժամանակ էլ չեմ սիրել իրենց։

– Ինչո՞ւ։

– Չգիտեմ։ Դե թուրքը մնում է թուրք։

(տղամարդ 36-50 տ., Նախիջևանին սահմանամերձ համայնք)

 – Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հարաբերություններն ինչպե՞ս կբնութագրես։

– Սառը, ավելի թշնամականի կողմ։

– Դու իրենց որպես թշնամի՞ ես վերաբերվում։

– Ո՛չ։ Որպես մարդ. անկախ ազգությունից, անկախ կրոնից մարդը մնում է մարդ։

(տղա, մինչև 18 տ., Նախիջևանին սահմանամերձ համայնք)

 Պատրաստեց Շահանե Խաչատրյանը

[1] Զրույցները՝ Նախիջևանին սահմանամերձ համայնքների բնակիչների հետ։ Զրուցավարներ՝ Ժաննա Անդրեասյան, Աննա Ժամակոչյան, Մարիամ Խալաթյան, Արփի Մանուսյան։

The post ՆՐԱՆՔ. ՍԱՀՄԱՆԻՑ ԱՅՆ ԿՈՂՄ ԱՊՐՈՂՆԵՐԸ appeared first on Socioscope.

Զրույցներ սահմանին մերձ

Ի՞նչպես են Հայաստանում և հատկապես սահմանամերձ համայնքներում ապրող մարդիկ մտածում և խոսում պատերազմի, խաղաղության, հարևանների հետ հարաբերությունների մասին։ Որքանով են այդ գաղափարները փոխկապված իրենց կյանքի և իրավունքների, համայնքի ապագայի հետ։ Աշխարհի և Հայաստանի, մենք-ի և նրանք-ի մտապատկերները, որ առկա են այսօր, հանրային կյանքը շարունակելու և փոփոխելու ի՞նչ հնարավոր հուներ են բացում։

 (Ինքնա)ճնշում և զիջում. իրավունքի հարաբերականությունը

– Ազատ խոսքի իրավունքը ամենակարևորն է։

Մնացած բոլոր իրավունքներն էլի կարևոր են։

Ազատ տեղաշարժման… կյանքի իրավունքը։

Երևի ոչ, ոչ մեկ չի ուզի ստրուկ լինել կամ ինչ-որ մեկից կախված լինել։

Երևի կզիջեմ բոլորն էլ, եթե շատ կարևոր լինի, եթե անհրաժեշտություն լինի։

Եթե իմ խոսքը կարող է պառակտության պատճառ դառնալ, ես իմ խոսքը չեմ արտահայտի։

Որ ուրիշների իրավունքը չոտնահարեմ։

Եթե իմանամ, որ դրանից ինչ-որ բան կփոխվի դեպի լավը…

Ո՛չ, ինձ համար վատ չի լինի։ Բայց, եթե ինձ համար լինի լավ, իսկ ուրիշի համար լինի այնքան վատ, որ ուղղելի չլինի, ապա ավելի լավ կլինի, որ ինձ համար չլինի լավ, իսկ իրեն համար լինի լավ, ոչ թե՝ շատ վատ։

Այդպիսի օրինակ չեմ կարողանում մտաբերել։

Խոսքի իրավունքի ոտնահարում է շատ լինում։

Ինքը ուզում է, որ իր ասածը լինի և ամեն կերպ փորձում է մյուսի ասածը հետ մղի, որ իր խոսքը լինի։

Այո՛ [ճնշում է][1]։

Օրինակ, իմ դեպքում ես հետ կկանգնեի։

Այո՛ [ավելի կարևոր է համերաշխ լինելը]։

Այո՛ [ինքդ ես ճնշում քո իրավունքները, և դու քեզ լավ չես զգում]։

Ես փորձում եմ միշտ լավը մտածել, այսինքն՝ եթե չեղավ, դե լավ ոչինչ…

Այո՛ [բոլոր իրավունքները կարելի է զիջել]։

Ինչո՞ւ չենք զիջում [օրինակ՝ Ղարաբաղը]… Չգիտեմ… Մե՞նք զիջենք։

Չեմ կարող ասել։

Սահմանի և (ինքնա)սահմանափակման զգացումը

– Երևի ոչնչով, ոչ մի բանով [մեր գյուղը չի տարբերվում ոչ սահմանամերձ բնակավայրերից]։

Օրինակ՝ Երևանում եմ եղել։

Տարբերություններ կան, բայց կապված չի նրա հետ, որ սա սահմանամերձ է, իսկ նա սահմանամերձ չի։ Տարբերությունը միջավայրն է զուտ։ Հնարավորությունները ավելի շատ են որոշ տեղերում, քան, օրինակ, այստեղ։ Օրինակ, եթե նույն հնարավորությունները լինեին այստեղ, նույն ձևի երևի կմտածեին։

Օրինակ՝ ինչ-որ տեղեր, որ կարելի է գնալ ազատ ժամանակ զբաղվել, նոր բան սովորել։

Կարող էր լինել։

Դե երևի ֆինանս չկան…

Գիտեք ինչ, այդ սահմանամերձ վիճակը… Մինչ այս վերջերս, ինչքան էլ ես փոքր եմ եղել, ինչքան էլ, որ մտածել եմ, որ մենք սահմանին մոտ ենք, իմ մոտ միշտ մնացել է այն վիճակ, որ մենք սահմանմերձ չենք։ Այսինքն, որ ես իմացել եմ ուրիշ տեղեր կրակում են, ես իմացել եմ, որ սահմանմերձ է, բայց մեր գյուղը ես չեմ պատկերացրել, որ ընդհանրապես կարող է լինել սահմանամերձ գյուղ։ Հետո՝ այս մայիսից հետո, նոր կամաց-կամաց սկսեցի հասկանալ, թե ինչ է նշանակում սահմանամերձ գյուղ լինել։

Նշանակում է, որ ավելի շատ վտանգ կա, քան առաջ կար։ Կա վտանգ, բայց ինձ այնքան էլ չի վախեցնում այդ հանգամանքը։ Ինձ չի թվում, որ պետք է մնացածներին վախեցնի ու ինչ-որ նպատակներից հետ պահի այդ փաստը, որ սահմանամերձ է։ Բայց սահմանամերձ չի՛. մենք պետք է այդպես մտածենք ու շարունակենք ապրել այնպես, ինչպես միշտ ենք ապրել։

Որովհետև կարող է դա խանգարել, ինչ-որ սահմաններ դնել մեր առջև, որ մենք առաջ չգնանք, իսկ դա լավ չէ։

Օրինակ` մեկը ուզում է մի գործ սկսել գյուղում և մտածում է. «Ինչի՞ սկսեմ։ Պատերազմ կսկսի, կթողենք-կգնանք, այն ամենը, ինչը արդեն սկսել եմ, այդ կապիտալը կմնա»։ Դրա համար մտածում են՝ ավելի լավ է չսկսեն։

Այո՛ [չպետք է այդպես մտածեն, դա սխալ է]։

Պատերազմի մասին՝ առանց խորանալու. «այդ վերևի մի հոգին»

– Ես չեմ վախեցել, չեմ էլ վախենա, սովորական ա։

Չգիտեմ, մեր տանից լսվում է. ես նստած նայում եմ՝ կարմիր լույսերը ոնց են գնում, ու մտածում եմ, որ իրենք մարդկանց վրա չեն կրակի։

Որովհետև ես էլ իրենց վրա, ամեն դեպքում, չէի կրակի։

Ո՛չ, չեմ կարծում, որ իրենք ինձ նման են մտածում։ Եթե բոլորը ինձ նման մտածեին, բոլոր զենքերը կթաղեին հողի տակ և կնստեին իրենց համար հանգիստ կապրեին։ Ինձ թվում է՝
իրենք էլ չէին ցանկանա կրակել մարդկանց վրա։ Այդ ամենը գալիս է վերևից, և այդ վերևի մի հոգին իրա փողի համար է այդ ամեն ինչն անում։

Չեմ ուզում այդպես քաղաքականության մեջ խորանանք, երևի՝ չգիտեմ։ Համենայն դեպս զինվորին տալիս է հրաման իր հրամանատարը, իսկ հրամանատարին՝ իրա… և այդպես մինչև մի մարդ։

Այո՛, անպայման [պատերազմը ինչ-որ մեկին ձեռնտու է]։

Այդ երկրի նախագահին, կառավարությանը…

Որովհետև, ասենք, նոր հող է, նոր ռեսուրսներ, փող սարքելու նոր միջոցներ։

Շատ անկայուն վիճակ է, այսինքն՝ ամեն պահի կարող է սկսել կամ չսկսել։ Այսինքն՝ այսպես կարող ես նստել, և ամեն պահի կարա սկսի պատերազմը։ Ինչպես եղավ 2016թ. ապրիլին, սովորականի նման նստած էինք դասի և հաջորդ դասամիջոցին իմացանք, որ պատերազմ է սկսել, ռազմական գործողություններ են։

Իհարկե [անհանգստություն] կար… Մենք դպրոցի ներքևի հատվածում ունենք թաքստոց, այդ թասքտոցը նայեցին, մաքրեցին, հետո տարհանման պլանը վերանայեցինք դպրոցում, թե ոնց պետք է կազմակերպվի։ Այդպես նախապատրաստական աշխատանքներ էին։ Բայց ընդհանուր առմամբ խուճապ չկար։

Ինձ միշտ թվում է, որ մենք միշտ հեռու ենք ամեն ինչից։

Ինձ թվում է՝ ոչ [իմ հասակակիցները ինձ նման չեն մտածում]։

Չեմ կարող ասել։

Ո՛չ [իրար հետ չենք խոսում այս մասին]:

Շատ առիթներ չի լինում կիսվելու այդ հարցերի մասին։

Ո՛չ, չեմ հետաքրքրվել [պատերազմով]։

Ես ուղղակի, այսպես ասած, ատում եմ այդ պատերազմը և չեմ էլ ուզում հետաքրքրվեմ, ուղղակի իմանում եմ զուտ իմանալու համար։

Այսինքն՝ ամեն ինչ կորցրած մարդիկ. մեկը տուն կորցրած, մեկը մարդ կորցրած… Այդպիսի մարդիկ, այդ առումով՝ անհույս, հուսահատ մարդիկ։

Խաղաղության սահմանումը

– Պետք է սահման չլինի։

Այսինքն՝ երկրներին բաժանող սահմաններ պետք է չլինեն։ Այսինքն՝ եթե էլի սահման լինի, ու զինվորները զենքով կանգնեն, չի լինի խաղաղություն: Ինչքան էլ, որ պատերազմ չլինի, չի լինի խաղաղություն, որովհետև, եթե փամփուշտը զենքի մեջ է, ուրեմն արդեն խաղաղ չէ։

Ինձ թվում է, որ այդպես հնարավոր չի լինի [որ մենք այդ խաղաղությունը ունենանք]։

Որովհետև միշտ վատ, չար մարդիկ կգտնվեն։

Լավերն են շատ։

Մի վատն էլ հերիք է, որ մնացած լավերին խառնի իրար։

Միավորման գաղափարը չկա։

Ինչ-որ մի գաղափարի [շուրջ մարդիկ պետք է միավորվեն], օրինակ՝ խաղությունը թող լինի այդ գաղափարը։

 Ամեն մեկից կախված է։ Ինձնից ոչ մի բան կախված չէ

– Ես ավելի շատ անձնականի, իմ մասին եմ մտածում, ոչ թե ես եսասեր եմ, այլ չեմ ուզում շատ խորանալ ընդհանուր   հարցերի մեջ։

Որովհետև ինչքան մտածում եմ, հասկանում եմ, որ դա ոչ մի լուծում չունի։

Բոլորից, ամեն մեկից կախված է [այդ լուծումը]։

Ինձնից ոչ մի բան կախված չէ։

Այո՛, ամեն մեկը պետք է անի։

Ամեն հարցում պետք է փորձի ճիշտը ընտրի։

Ճիշտը… որ ուրիշներին վնաս չտաս, ուրիշների իրավունքը չոտնահարես։

 «Մարդը մնում է մարդ»

– [Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հարաբերությունները] սառը, մի քիչ ավելի թշնամական կողմ։

Ո՛չ [ես իրենց որպես թշնամի չեմ վերաբերում]։

Որպես մարդ՝ անկախ ազգությունից, անկախ կրոնից մարդը մնում է մարդ։

Ինչու՞ ենք թշնամի, ինչո՞ւ ենք թշնամաբար իրար վերաբերվում, չգիտեմ, երևի ինչ-որ մեկի պատճառով։

Ով որ ասել է, որ սա մերն է եղել, բայց հիմա իրենք պահում են իրենց, մենք պետք է գնանք հետ վերցնենք։ Շատ հեշտ դա կարող են մտցնել մարդու ուղեղի մեջ, և մարդը կարող է այդպես մտածել։

Օրինակ [պատմել են], որ այստեղ առք ու վաճառք է եղել ադրբեջանական գյուղերի հետ։ Մեր տանն էլ նույնիսկ թուրքեր, ադրբեջանցիներ եկել են, գիշերը մնացել են։ Մի անգամ էլ տատիկիս թուրքը փրկել է մահվանից. սարերում բանջար հավաքելուց ընկել է և թուրքը բռնել է իրեն։ Դա է տպավորվել։

Այո՛։ Հենց դա կուզեի ես, ոչ թե, որ թուրքը աշխարհի երեսից վերանար, մենակ հայը լիներ։

Ինձ թվում է, որ դեռևս ոչ [հնարավոր չի]։

Մի քանի սերունդ հետո։

Որովհետև 2-3 սերունդ մարդկանց մոտ դա քարացած է ու դժվար է ջարդել, որ մարդը մարդ է, ադրբեջանցին էլ է մարդ։

Երևի այդ պատերազմը, որ արդեն եղել է, ամեն մարդ իր վատ կողմն է ցույց տվել։ Պատերազմում մարդ սպանելով՝ դու վատ բան ես անում, ու այդպես թշնամացել են միմյանց հետ։ Եթե վատը արդեն կա, դժվար է լավը հիշել, դու վատն ես հիշում։

Ինձ թվում է փոխադարձ [ռեակցիա կտար], ես ինձ այդպես եմ ներշնչում։ Չգիտեմ, թե ինչպես կլինի, բայց ես այդպես եմ մտածում։

 Գենդեր և պատերազմ

– Ո՛չ, որովհետև այստեղ գենդերային հարց դրված չէ, այլ դրված է մարդկային հարցը։

Ե՛վ կանայք , և՛ տղամադիկ։ Մարդը տուժում է պատերազմից։

Շահողները և տուժողները

– [Պատերազմից] շահում են մարդիկ, ովքեր… Երկրի կառավարողը, երկրի բնակչությունը ընդհանուր առմամբ։ Իսկ   տուժում է պարտվողը։

Տուժում են և՛ Ադրբեջանը և՛ Հայաստանը։

Ինձ թվում է կան [շերտեր, որոնց համար լավ է], բայց չեմ կարող ասել, թե որոնք են այդ շերտերը։

Եթե չլինեին, այս վիճակը չէր լինի։

Զրույցը՝ 11-րդ դասարանցի պատանու հետ,

Նախիջևանին սահմանամերձ համայնքում

Զրուցավար՝ Ժաննա Անդրեասյան

[1] Քառակուսի փակագծերում նշվածը այստեղ և հետագայում արտացոլում է հետազոտողի տված հարցը։

The post Եթե փամփուշտը զենքի մեջ է appeared first on Socioscope.

Հոդվածն առցանց հրատարակվում է ըստ Փոփոխության որոնումներ գրքի (Ժամակոչյան Ա․, Անդրեասյան Ժ․, Մանուսյան Ս․, Մանուսյան Ա․, 2016, Սոցիոսկոպ ՀԿ):

Հեղինակ՝ Սոնա Մանուսյան 

The post ԲՈՂՈՔԸ ԵՎ ԴՐԱ ՃՆՇՈՒՄԸ ՄԻԿՐՈ ՄԱԿԱՐԴԱԿՈՒՄ appeared first on Socioscope.

Այս դրությունը ի ցույց է դնում փոփոխության ապրիորի ընդունումը՝ իբրև հասարակության և հատկապես հայաստանյան հասարակության անհրաժեշտ պահանջի։ Մյուս կողմից սա մեր ինքնանկարագրման հիմնական ձևն է. մշտապես ապրել խաչմերուկներում, անցման մեջ և անցմանը ներհատուկ դերերում՝ Արևմուտքի և Արևելքի, ժամանակակիցի և ավանդականի, խորհրդայինի և հետխորհրդայինի միջև։ Փոփոխության տարածության մասին մտածելը չի հանում այն հարցը, թե որտեղից և ուր է ձգվում այդ տարածությունը և հասնու՞մ է արդյոք ինչ-որ տեղ: Ի սկզբանե չափում չենթադրող այս փոփոխությունների արանքում ապրելը նաև նշանակում է ապրել արանքում, արանքի փոփոխության մեջ: Հետևաբար իրականում խոսքը ոչ թե զուտ փոփոխության տարածության մասին է, այլ առավելապես անփոփոխ մի տարածության, որտեղ փոփոխության միտքը, դրա որոնումներն ու գործելու եղանակներն ուղղված են այդ փոփոխության անփոփոխությանը:

Այն ընդհանուր միտքը, որն ընկած է հաջորդաբար ներկայացվող հետազոտական էսսեների հիմքում, հենց սա է. տեսնել անփոփոխը հռչակվող փոփոխությունների շուրջ մտածման մեջ և խորհել իրական փոփոխության մասին՝ ելնելով միջանցիկ դրությունից:

Առաջին հետազոտական էսսեում Աննա Ժամակոչյանը խոսակցությունը բացում է ազգային միասնության գաղափարի պատմական և արդի քննարկումից՝ ժամանակագրական շղթայում ի ցույց դնելով դրա կաղապարված և պարադոքսալ բնույթը։ Միաժամանակ բացահայտվում է թե՛ դրա պահպանողական խարիսխը, թե՛ դիմադրական ներուժը, որը, սակայն, հանգում է ազգային միասնության՝ անփոփոխ խնկարկումից փոխակերպման անհնարինությանը: Անփոփոխ փոփոխությունների կծիկը շարունակում է քանդվել հետազոտական երկրորդ էսսեում արդարության մասին հանրային և իշխանական խոսակցությունների քննարկման միջոցով: Ժաննա Անդրեասյանը փորձում է ցույց տալ այդ առերևույթ տարբեր խոսակցությունների կրկնօրինակումը, որը արդարության համար հանրային պայքարը օղակում է փակ շրջանում:

Սոնա Մանուսյանը խնդրին մոտենում է մեկ այլ դիրքից. ինչպե՞ս, ինչու՞ և ո՞ր հանգույցներում է փոփոխությանը միտված բողոքը անփոփոխության հանգում՝ քննարկելով հարցը հետազոտական մեծածավալ տվյալների օգնությամբ։
Արփի Մանուսյանը անփոփոխությունն ուղղակիորեն հասցեագրում է թերևս ամենազանգվածային շարժման համատեքստում՝ իր «Էլեկտրիկ Երևանը» վերարտադրության և փոփոխության միջև» հետազոտական էսսեում: Ո՞րն է այն փոփոխությունը, որ հռչակում ենք մենք, երբ խոսում ենք Էլեկտրիկ Երևանի մասին և ինչքանո՞վ է դա փոփոխություն:

Հետազոտական չորս էսսեներին հավելվածում հաջորդում է թե՛ ժանրով, թե՛ նաև աշխարհագրական տեսանկյունից տարբերվող նյութ: Դա ֆրանսիացի արդի մտածող Էդգար Մորենի՝ 2016-ի տարեսկզբին տված մի հարցազրույց է, որն առաջին անգամ է հրապարակվում հայերեն՝ Նազարեթ Կարոյանի թարգմանությամբ և Նազենի Ղարիբյանի խմբագրությամբ: Ի սկզբանե լինելով Նազարեթ Կարոյանի նվերը Սոցիոսկոպին՝ հարցազրույցի թարգմանությունն իր բովանդակությամբ նվեր է հայաստանյան դրության սահմանման և փոփոխությունների որոնումներում գտնվող ընթերցողի համար՝ ի ցույց դնելով նման դրության համարժեքությունը համաշխարհային զարգացումներում: Արդի իրականությունը բարդ է, ուստի պահանջում է իր մասին բարդ խորհում. ամփոփում է գրքի ասելիքը Է. Մորենը: Ուստի այս գիրքը հրավեր է հասարակագետներին, ուսանողներին, Հայաստանի և համաշխարհային արդի զարգացումներով հետաքրքրված մարդկանց, հանրության լայն շրջանակներին՝ միասին սահմանելու այդ բարդությունը՝ իրական փոփոխության ուղիների փնտրտուքի ակնկալիքով:

 Գիրքը  հասանելի է այստեղ։

The post Փոփոխության որոնումներ appeared first on Socioscope.

Ելնելով հոդվածների նախնական նյութից՝ մենք խմբագրելիս պահպանել ենք բանախոսությունների կենդանի խոսքի անմիջականությունը և պարզությունը՝ միաժամանակ պահպանելով տեսաբանական և գործնական հարցերի լուրջ քննարկումը։ Բանախոսները ներկայացնում են իրենց ասելիքի գիտակարգային կամ փորձառական շրջանակը, տալիս գործածած հասկացությունների սահմանումները և անդրադառնում խնդիրների մասին մտածելու իրենց ուղիներին։ Մասնավորապես ներկայացված են քաղաքացիական նախաձեռնությունների ակտիվ մասնակից Վահրամ Սողոմոնյանի, հետազոտողներ Արփի Մանուսյանի, Նարինե Խաչատրյանի և Սոնա Մանուսյանի հոդվածները։ Թարգմանաբար ներկայացված հոդվածները երկուսն են, որոնք արտաքին հայացք են աշխարհում տարածված գործընթացների հանդեպ՝ Արմինե Իշխանյանի դեպքում անմիջական առնչվելով Հայաստանի ակտիվիստական ալիքների հետազոտմանը, իսկ Իգոր Բլաժևիչի դեպքում նախկին Հարավսլավիայի և Բիրմայի օրինակով արժեքավոր փորձ ներկայացնելով համընդհանուր, ինչպես և Հայաստանում խիստ արդիական խնդրի՝ իշխանական հարաբերություններում ազգայնականության չարաշահման մասին։ Հոդվածները բնագրով՝ անգլերենով, հասանելի են համացանցում, սակայն հայերեն թարգմանությամբ ներկայացվում են առաջին անգամ։

Ժողովածուի հոդվածները տարբերվող՝ ակադեմիական և ակտիվիստական (կամ դրանք համադրող) փորձառությամբ հեղինակների առանձին աշխատանքներ են, սակայն կապվում են թեմատիկ հաջորդականությամբ և գրքի ասելիքի ընդհանուր նպատակով՝ Հայաստանի հիմնախնդիրներին գիտական և գործնական մոտեցումներ ցույց տալու ցանկությամբ։

Ժողովածուն կարող է հետաքրքրել Հայաստանի հանրային կյանքի արդիական հարցերով հետաքրքրված, դրանք լայն համատեքստում և բազմակողմանի դիտարկելու ցանկություն ունեցող, հանրային և քաղաքական կյանքում ակտիվ մարդկանց, սոցիալական և հումանիտար գիտնականներին, ինչպես նաև ընթերցողների լայն շրջանակի։
Ժողովածուն հասանելի է այստեղ։

The post Պայքարի փորձ[եր] appeared first on Socioscope.