Կանանց աշխատանքային իրավունքների հարցը կորոնավիրուսի համավարակի համատեքստում[1]


Հայաստանում աշխատանքային իրավունքների ոլորտը մարդու իրավունքների խոցելի ոլորտներից է, և սոցիալական անապահովությունից և աղքատությունից ելնելով, մարդիկ հաճախ ստիպված են լինում հաշտվել աշխատանքային իրավունքների խախտումների, աշխատանքային ծանր և անարդար պայմանների հետ, քանի որ «օրվա հացի» խնդիր ունեն լուծելու։ Ավելին՝ Հայաստանում մարդու բնական իրավունքների խախտումների մեջ աշխատանքային իրավունքների ոտնահարումը տեսակարար մեծ կշիռ ունի։ Ինչպես այլ իրավունքների պարագայում է, աշխատանքային իրավունքների մասին ևս իրազեկվածության մակարդակը մնում է ցածր և մտահոգիչ։ Աշխատանքային իրավունքի կարևորության գիտակցմամբ, աշխատանքային իրավունքների ոլորտում առկա մշակութային առանձնահատկություններով պայմանավորված՝ աշխատանքին և աշխատանքային իրավունքերին առնչով խնդիրները, կորոնավիրուսի համավարակով պայմանավորված, ավելի խորացել են։ Կորոնավիրուսի համավարակն ազդել է աշխարհի բոլոր երկրների և հասարակությունների և հատկապես այն խմբերի և համայնքների վրա, որոնք արդեն իսկ խոցելի էին տարբեր սոցիալական և տնտեսական ազդեցությունների տեսանկյունից։ Կորոնավիրուսի համավարակի հետևանքով առաջացած համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը ազդել և շարունակում է մեծապես ազդել զբաղվածության ոլորտի, համաշխարհային աշխատուժի վրա՝ այդ թվում Հայաստանում։ Մինչև 2020 թ․, ՀՀ տնտեսական ցուցանիշները, ըստ տարբեր փորձագիտական գնահատականների և վերլուծությունների, բարելավվել էին, և Հայաստանը 2020 թ․ի տնտեսական ճգնաժամից առաջ ավելի լավ մակրոտնտեսական դիրքում էր, քան 2008-2009-ի համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի ժամանակ[2]։ Սակայն Հայաստանում բնակվող մարդկանց կենսամակարդակը վերջին երկու տարիներին վատթարացել է՝ կորոնավիրոսի համավարակով և  Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմով պայմանավորված։ 

Ուսումնասիրելով ՀՀ Վիճակագրական կոմիտեի հրապարակումները՝ 2020 թ․ մարտ-մայիս ամիսներին նկատվել է թե՛ կազմակերպությունների թվի, թե՛ աշխատողների թվաքանակի, և թե՛ միջին ամսական աշխատավարձի անկում։ Ցուցանիշները նվազել են ապրիլին և աստիճանաբար վերականգնվել մայիս և հունիս ամիսներին, ինչն առավել մանրամասն ներկայացված է Աղյուսյակ 1-ում[3]։

Աղյուսակ 1. Կազմակերպությունների թիվը, աշխատողների թվաքանակը և միջին ամսական
անվանական աշխատավարձը, 2019-2020 թթ՝ ըստ ամիսների[4] ։

Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը, վերլուծելով Հայաստանում առկա վիճակագրական տվյալներն ու հասանելի փաստաթղթերը, իր «Հայաստան.  COVID 19 – Աշխատաշուկայի արագ գնահատում» հետազոտության շրջանակներում իրականացրել էր մոտավոր հաշվարկ, թե ինչպես է համավարակն ազդելու թե՛ տնտեսության, թե՛ առողջության վրա[5]։ Համադրելով այդ տվյալները «Սոցիոսկոպ»-ի իրականացրած «Կորոնավիրուսի համավարակի ազդեցությունը կանանց աշխատանքային իրավունքների վրա[6]» հետազոտության շրջանակներում հավաքված տեղեկատվության հետ[7]՝ եզրահանգում ենք, որ կորոնավիրուսի համավարակից առավել տուժած ոլորտներն են մշակող արդյունաբերության, շինարարության, առևտրի, հյուրանոցային և հանրային սննդի կազմակերպման, մշակույթի, ժամանցի, տուրիզմի և սպասարկման այլ ծառայությունների ոլորտները։ Ընդ որում, զգալի տուժած մշակվող արդյունաբերության, շինարարության, առևտրի ոլորտները ՀՆԱ-ի կտրվածքով ունեն էական տեղ տնտեսության մեջ։ Հատկանշական է, որ զգալի տուժած առևտրի, հյուրանոցային և հանրային սննդի կազմակերպման, մշակույթի և զվարճանքի, սպասարկման այլ ծառայությունների ոլորտում կանանց ներգրավվածությունը բավականին բարձր է։ Եթե կանանց ընդհանուր զբաղվածությունն աշխատաշուկայում 45,5% է, ապա այս տուժած ոլորտներում նրանց ներգրավվածությունը (օրինակ՝ հյուրանոցային և հանրային սննդի ապահովման, մշակույթի և ժամանցի, սպասարկման այլ ծառայություններ և այլն) հասնում է մինչև  50%։

Համաձայն Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության վերջին հրապարակումների՝ համավարակի արդյունքում կանայք աշխատանքի ու եկամուտի անհամաչափ կորուստ են ունեցել առավելապես տուժած ոլորտներում իրենց բարձր ներկայացվածության արդյունքում, իսկ որոշ տուժած ոլորտներում էլ շարունակում են աշխատել առաջնային օղակներում՝ պահպանելով խնամքի համակարգերը՝ հաճախ նաև կատարելով չվճարվող տնային աշխատանք։ Համաշխարհային մակարդակում համավարակի պայմաններում կանանց աշխատատեղերի 4,2%-ը փակվել է՝  ի տարբերություն տղամարդկանց աշխատատեղերի 3% կորստի՝ կազմելով համապատասխանաբար 54 մլն աշխատատեղ կանանց և 60 մլն աշխատատեղ տղամարդկանց համար[8]։ Սակայն, եթե 2021-ին 2019-ի համեմատ տղամարդկանց աշխատատեղերը  գրեթե ամբողջությամբ վերականգնվել են (59 մլն), ապա կանանց համար վերականգնվել է 41 մլն աշխատատեղ։ Այսինքն՝ 2021 թ․ տվյալներով աշխատաշուկայում 13 մլն ավելի քիչ զբաղված կին կա, քան 2019 թ․ ցուցանիշն էր[9]։ Այս վիճակագրությունը և աշխատատեղերի կորուստի հարաբերակցությունը տարբերվում է այլ աշխարհամասերում, սակայն մեծ պատկերն, ըստ էության, չի փոխվում։

ՄԱԿ մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի գրասենյակը 2020 թ․ մայիսին հրապարակեց կանանց իրավունքների վրա կորոնավիրուսի համավարակի ազդեցության վերաբերյալ զեկույց, համաձայն որի կանայք հատկապես խոցելի են անկայուն համատեքստերում, և այդ խոցելիությունները հստակ երևան են եկել և սրվել են հենց կորոնավիրուսի համավարակի շրջանակներում։

Բազմաթիվ պետություններում կանայք ավելի շատ կենտրոնացած են ցածր աշխատավարձով և ոչ ֆորմալ աշխատանքի հատվածներում, ինչը նշանակում է, որ կանանց պարագայում ավելի բարձր են չգրանցված աշխատելու, արձակուրդ չստանալու, հիվանդության դեպքում վճարվող արձակուրդ չստանալու, առողջության ապահովագրություն չունենալու հավանականությունը, և առհասարակ սոցիալական երաշխիքների բացակայությունը։  Ուստի, այդ կանանց պարագայում վտանգված է կենսապահովման բավարար միջոցներ ունենալը, իսկ եկամուտների կորուստն ազդում է նրանց ընտանիքների բարօրության վրա, հատկապես, երբ ընտանիքում միայն նրանք են ապրուստի միջոց վաստակողները[10]:

Հայաստանում կանայք  աշխատանքային ռեսուրների 54 %-ն են։ Ըստ 2020 թ. տվյալների՝ աշխատանքային շուկայում զբաղված է կանանց 41%-ը, իսկ տղամարդկանց՝ 56%-ը։ Աշխատանքային տարիքի 10 կանանցից 4-ը ունեցել են աշխատանք, իսկ տղամարդկանց դեպքում՝ 10-ից  6-ը[11]։  15-74 տարեկան կանանց 51%-ը չի ունեցել աշխատանք և չի փնտրել՝ հիմնականում զբաղված լինելով տնային տնտեսությամբ։ Աշխատուժից դուրս կանանց և տղամարդկանց միջև առկա սեռային խզվածքը 39,3% է, և այն հատկապես բարձր է 25-49 տարիքային խմբում՝հասնելով մինչև 67,3% -ի։ Թե՛ կանայք, թե՛ տղամարդիկ հիմնականում վարձու աշխատողներ են։ Գործատուների և ինքնազբաղվածների մեջ տղամարդկանց մասնաբաժինը գերակայում է, մինչդեռ առանց վարձատրության աշխատողների մեջ կանայք կրկնակի անգամ գերազանցում են տղամարդկանց[12]։

Համաձայն «Հայաստանում Covid 19 -ի ազդեցության գնահատման» զեկույցի[13]՝ չգրանցված աշխատողներն են առավե; շատ կորցրել աշխատանք, իսկ աշխատանք կորցնողների մեջ կանանց մասնաբաժինը վիճակագրորեն առավել մեծ է եղել։ Մինչև  կորոնավիրուսի hամավարակի բռնկումը վերոնշյալ հետազոտության շրջանակներում հարցվածների 13,3%-ն է ունեցել գրանցված աշխատանք, սակայն 25,6%-ը եղել է զբաղված՝ առանց ֆորմալ գրանցման, առանց աշխատանքային պայմանագրի։ Ընդ որում, զբաղված տղամարդկանց շրջանում չգրանցված աշխատողների մասնաբաժինը եղել է 56,3%, իսկ կանանց շրջանում՝ 69,06%։ Համավարակով պայմանավորված՝ աշխատանքը կորցրել է տղամարդկանց 17,3%-ը և կանանց 19,1%-ը[14]։ Այսինքն, եթե կանանց ներգրավվածությունը աշխատանքային ոլորտում արդեն իսկ քիչ էր, ապա համավարակի արդյունքում կանանց աշխատատեղերի կորուստը էականորեն ազդել է կանանց զբաղվածության, աշխատանքային իրավունքների վրա։

Կանանց փորձառությունը

«Կորոնավիրուսի համավարակի ազդեցությունը կանանց աշխատանքային իրավունքների վրա[15]» հետազոտության շրջանակներում կանանց հետ արված մեր հարցազրույցները թույլ են տալիս եզրահանգել, որ հաճախ կանայք  դժվարանում են սահմանել ու իրենց օրինակով մեկնաբանել աշխատանքային իրավունքները, իսկ աշխատանքային իրավունքների խախտումների մասին առավել ևս բարձրաձայն չեն խոսում, կամ չեն էլ մեկնաբանում իրենց հետ տեղի ունեցածը որպես իրավունքների խախտում։ Կանայք հիմնականում առանձնացնում են կորոնավիրուսի համավարակով պայմանավորված աշխատանքային իրավունքներին առնչվող հետևյալ խնդիրները՝

  • Աշխատանքային պայմանների էական փոփոխություններ,
  • Գործատուի կողմից աշխատավարձի չվճարում կամ մասնակի վճարում,
  • Աշխատողների առողջության համար անվտանգ աշխատանքային պայմանների չապահովում կամ թերի ապահովում,
  • Աշխատանքի փոփոխություն, աշխատանքային ոլորտի փոփոխություն, թերի վճարված արձակուրդայիններ։

Կորոնավիրուսի համավարակով պայմանավորված՝ տնտեսության տարբեր ոլորտներում խիստ սահմանափակումների նախնական փուլում գործադրվում էր աշխատանքի հեռավար կազմակերպման տարբերակը, որն ուներ իր խնդիրները։ Դրանց շարքում կանայք առանձնացնում են աշխատանքի լրացուցիչ ծանրաբեռնվածությունը, աշխատանքային գրաֆիկի փոփոխությունները։ Ընդհանուր առմամբ` տարբեր ոլորտներում, կորոնավիրուսի համավարակով պայմանավորված, կանանց աշխատանքը շատացել է՝ չուղեկցվելով վարձատրման լրացուցիչ հնարավորություններով, իսկ որոշ դեպքերում վարձատրումն ընդհանրապես կրճատվել է։

Սկզբի 3-4 ամիսը ծանրաբեռնվածությամբ ու բարդությամբ չէր տարբերվում սովորական շրջանից, բայց առաջին ամսվանից հետո մեր աշխատավարձերը 50%-ով կրճատվեցին։ Ապրիլից մինչև հունիսի կեսերը 10:00-18:00 գրաֆիկը պահպանվում էր։ Որոշ աշխատանքներ՝ էլ․ մարքեթինգ, SMM, որոնց ծավալը նույնիսկ կրկնապատկվում էր այս դեպքում․․․ Չէր դիտարկվում, որ դու քո գործը նույն կերպ անում ես։ Այդ կիսված աշխատավարձը պահպանվել է մինչև 2021թ․ սեպտեմբեր

Մշակույթի ոլորտում աշխատող կին

Սպասարկման ոլորտում աշխատանքի ծանրաբեռնվածությունը կորոնավիրուսի համավարակի ընթացքում  պայմանավորված է եղել գործընկերների հիվանդանալով և միմյանց փոխարինելով, ընդհանուր առմամբ՝ մարդկային ռեսուրսի սղության պատճառով։ Սրա հետևանքով  սպասարկման ոլորտի աշխատողները զրկվել են կորոնավիրուսի համավարակի ընթացքում իրենց համար նախկինում սահմանված ազատ ոչ աշխատանքային օրերից և արձակուրդից։

Ոչ հանգստյան օր ենք ունեցել, ոչ էլ՝ արձակուրդ վերցնելու հնարավորություն էդ օրերին․ փետրվարի վերջից մինչև սեպտեմբերի սկիզբ։ Անգամ տանը չենք մնացել։ Իսկ սովորական պայմաններում շաբաթը մեկ օր տանն ենք եղել ու երբ ցանկություն ենք ունեցել, արձակուրդ ենք գնացել։ Գործատուն ասում էր, որ իրավունք չունի նոր աշխատակից ընդունելու, մենք էլ շատ ենք իրենց անհրաժեշտ, ու իրենք չեն կարող մեզ տրամադրել մեր հանգստյան գոնե մեկ օրը։

Սննդի առևտրի ոլորտում աշխատող կին

Քովիդի շրջանում էլ ենք աշխատել, բայց ոչ նույն կազմով։ Ովքեր հիվանդանում էին, աշխատանքի չէին գալիս, իրենց գործն էլ էր մնում մեզ վրա։ Հիմնականում օնլայն բաժնում էինք աշխատում, խանութ մարդ չէր գալիս։ Էդպես ավելի ծանրաբեռնված էր, քան եթե մարդիկ հաճախեին, ու ես գանձապահ աշխատեի։ Մարդիկ ապրանքներ էին պատվիրում, դու ընտրում էիր, չգիտեիր՝ կհավանեն, թե ոչ, ու դրա պատճառով լրացուցիչ խնդիրներ էին առաջանում։

Սննդի առևտրի ոլորտում աշխատող կին

Լրացուցիչ ծանրաբեռնվածության արդյունքում ազատ օրերից ու արձակուրդից զրկված սպասարկման ոլորտի աշխատակիցները հաճախ հնարավորություն չեն ունեցել անգամ օրվա ընթացքում իրենց հասանելիք ընդմիջման ժամերից օգտվելու։ Թեև այս խնդիրները անհանգստացրել են կանանց, միաժամանակ հիմք չեն հանդիսացել սեփական իրավունքները պաշտպանելուն ուղղված քայլեր ձեռնարկելու համար, քանի որ մեծամասամբ կանայք չեն տիրապետել իրենց աշխատանքային իրավունքներին, իսկ գործատուների կողմից կիրառվող այդ չարաշահումներին ենթարկվելը հաճախ արդարացրել են սեփական աշխատանքը սիրելու հանգամանքով։ Մեր հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ երբեմն կանայք գիտակցել են իրենց աշխատանքային իրավունքների խախտումները՝ ձևակերպելով դրանք իբրև աշխատանքային իրավունքների ոտնահարում, սակայն այդ գիտակցումը դրանց մասին բարձրաձայնելու կամ այլ ատյաններում պաշտպանություն փնտրելու գործողության չի վերաճել։ Հեռավար աշխատանքից զատ,  հանրակրթության հեռավար կազմակերպումը կանանց, մայրերի և հատկապես միայնակ մայրերի համար լրացուցիչ խոչընդոտներ է առաջացրել, որոնց մի մասը կապված է եղել ֆինանսական խնդիրների հետ։ Ինտերնետի անխափան առկայության անհրաժեշտությունը աշխատանքի և երեխաների դասապրոցեսի կազմակերպման համար և դրա համար վճարը սոցիալական սուղ պայմաններում ապրող կանանց է՛լ ավելի վատթար դրության մեջ է դրել։

Մենակ ինտերնետի մուծումը, որ կոպիտ ասած՝ քեզանից էլ կտրում էիր, մի բան չէիր առնում, կամ չէիր տալիս երեխային, որ դա կազմակերպես, մուծես ժամանակին, որ երեխան դասերից հետ չընկնի։ Տեղից դժվար ա․ իրանք Zoom-ով են անում, մեկը լսվում ա, մեկը չի լսվում, մեկը ունի ինտերնետ, մեկը՝ չունի, չգիտեմ, էս կողմով մի քիչ թույլ ենք էլի։

Սննդի առևտրի ոլորտում աշխատող կին

Կորոնավիրուսի համավարակի պայմաններում և հատկապես հայտարարված արտակարգ դրության ժամանակ աշխատանքային պայմանները էական փոփոխությունների ենթարկվեցին։ Այդ փոփոխված պայմաններում կանայք բարձրաձայնում են աշխատավայր հասնելու խնդրի մասին, քանի որ սահմանափակումների սկզբնական փուլում հասարակական տրանսպորտի աշխատանքը ևս դադարեցված էր, ինչը կանանց էական անհարմարությունների և ֆինանսական խնդիրների առաջ է կանգնեցրել։

Քովիդի ժամանակ աշխատել ենք, բայց որ տրանսպորտ չկար, այդ ժամանակ ոտքով ենք գնացել տուն կամ տաքսիներով ենք երթևեկել։ Չնայած գործատուները պարտավոր էին տաքսիի գումար վճարել, բայց մեկումեջ են վճարել։ Ամեն դեպքում, դե, չես կարող չաշխատել․ ընտանիք ես պահում, երեխա ես պահում․․․ Էն, որ աշխատածիդ կեսն էլ ճանապարհներին ես ծախսել, բայց մի կերպ գնացել ես աշխատանքի։

Սննդի առևտրի ոլորտում աշխատող կին

Հետազոտությանը մասնակցած կանայք նաև աշխատանքային փորձառություն ունեն այն ոլորտներում, որոնց գործունեությունը ժամանակավորապես  դադարեցվել է  համավարակի սկզբնական փուլում։ Համավարակը առևտրի ոլորտում փոխեց վաճառքի ընթացքը, և որոշ գործատուներ ուշացրել են աշխատավարձերը կամ  խնդիրներ են առաջացրել այն վճարելիս, ինչն էլ կանանց համար աշխատանքը թողնելու պատճառ է հանդիսացել։ Անգամ գրանցված և պայմանագրով  աշխատող կանայք են բախվել նման մարտարհրավերների՝ չստանալով աշխատավարձ կամ որևէ փոխհատուցում գործատուի կողմից։  

Մարտից մինչև մայիս չենք աշխատել, ու աշխատել եմ մինչև հուլիսի սկիզբ։ Նույն աշխատավարձն էինք էլի ստանում, բայց շատ դժվարությամբ էին աշխատավարձը տալիս, քանի որ նաև վաճառքն էր նվազել, նախկին շրջանառությունը չէր, ու էդ պատճառով ես դուրս եկա։ 

Հագուստի խանութում աշխատող կին

Ես ամեն դեպքում գործս փոխել էի, բայց ոնց որ իրանք ինձ կես դրույքով պահել էին ու կես դրույքով ինձ ամեն ամիս 9000 դրամ փող էին փոխանցում, չգիտեմ՝ ինչի էր իմ կես դրույքի գումարը էդքան։

Տուրիզմի ոլորտում աշխատող կին

Այս դեպքերում կանանց համար ժամանակավոր լուծում են եղել պետության կողմից տրամադրվող միանվագ աջակցության ծրագրերը։ Կանանց փորձառությունները ու կենսապայմանները տարբեր են եղել, և նույնիսկ սահմանափակումների պարագայում ժամանակավոր չաշխատելու արդյունքում ֆինանսական խնդիրները խիստ ծայրահեղ չեն եղել, եթե կանանց ընտանիքներում եղել են աշխատող այլ մարդիկ։ Սակայն որոշ դեպքերում կանայք միայնակ մայր կամ միակ աշխատող են եղել։

․․․Մենք մեզ հարմարվել ենք, դե երեխեքս աշխատում էին, ամուսինս աշխատում էր․․․ Ամեն մեկիս տանը երևի մի աշխատող կար, էդ աշխատանքով յոլա էինք  գնում, որովհետևէնպիսի հիմնարկներ կային, որ չկանչեցին գործի, բայց ասեցին՝ մնացեք տունը, երբ  անհրաժեշտություն լինի, կկանչենք, բայց էդ մարդիկ աշխատավարձ ստացան:

Կարի արտադրությունում աշխատող կին

Կորանավիրուսի համավարակով պայմանավորված՝ գործատուները պարտավոր էին ապահովել աշխատողների առողջության ու անվտանգության պայմանները։ Մարտի 16-ից հայտարարված արտակարգ դրության պայմաններում, որով սահմանափակվում էր տնտեսության տարբեր ճյուղերի աշխատանքը, համընդհանուր տագնապի ու անորոշության մեջ մասնավորապես՝ արտադրամասերում աշխատող կանայք, գործատուի դրդմամբ շարունակել են աշխատել և ավարտին հասցնել աշխատանքը։

Մեր անվտանգության համար կարող էր ինքը [գործատուն] ժամանակին  էդ սահմանափակումները մտցնել, բայց քանի որ մենք պատվեր ունեինք, էդ պատվերը պետք էր անպայման հասցնել, մեզ չկարողացան ժամանակին տուն ուղարկել, մի քանի օր մենք աշխատեցինք, որպեսզի կարողանանք էդ մեր պատվերը հասցնել, հետո նոր գնանք տուն։

Կարի արտադրամասում աշխատող կին

Սպասարկման ոլորտում աշխատող կանայք աշխատողների անվտանգության ապահովման պատրաստակամությունը համավարակով պայմանավորված՝ մեկնաբանում են իբրև գործատուի շահերից բխող մի բան, ոչ թե աշխատակիցների մասին հոգատարության, նրանց իրավունքի և անվտանգության պաշտպանության հարց։

Անվտանգության համար հատուկ պատնեշներ էին դրել, որ մարդկանց հետ շփումը քիչ լիներ, ձեռնոցներ էին տրամադրում, դիմակներ, ալկոգել, որ հնարավորինս պաշտպաներ աշխատակիցներին, քանի որ իրենցից էլ բխում էր շահույթը։ 

Սննդի առևտրի ոլորտում աշխատող կին

Եթե ընդհանրացնենք, ապա կանայք հիմնականում դրական էին գնահատում իրենց գործատուների կողմից համավարակի ընթացքում պահպանվող անվտանգության միջոցառումները և փաստում, որ ամեն ինչ իրականացվել է օրենքի և պարետատան պահանջներին համապատասխան։  

Քովիդը որ սկսվեց, մեզ մոտ ալկոգելեր բերեցին, բայց մի երկու շաբաթ հետո փակվեց ընդհանրապես։ Հետո, երբ նորից բացվեցինք, ձեռնոցներ, ալկոգել, 5 րոպեն մեկ՝ ախտահանում, 2 ժամը մեկ դիմակ փոխել, օրվա վերջում էլ ավելի մանրակրկիտ ախտահանում, քան նախկինում։ Երբ վարակակիրների թիվը նվազեց, էլ ձեռնոցներ չէինք կրում։ Հետո՝ պատերազմի ժամանակ, մարդիկ  անտարբեր դարձան։ Մենք դիմակներ կրում էինք, բայց հաճախորդները չէին կրում։ Մենք շարժվում ենք իրենց օրենքներով․ ինչ իրենք գործատուին են ասում, գործատուն էլ մեզ է ասում, պահանջում։

Սրճարանում աշխատող կին

Մեզ մոտ խիստ ուշադրություն է դարձնում մեր տնօրենը։ Առանց դիմակի թույլ չի տալիս ո՛չ աշխատողին, ո՛չ հաճախորդին։ Հիմնականում մաքրությանն է հետևում ու պահանջում բռնակների ախտահանում և այլն։ Էդպիսի դեպք չի եղել, որ մեկը գա ու ասի, որ մեր մոտից վարակվել է։

Գեղեցկության սրահում աշխատող կին

Սակայն քիչ չեն դեպքերը, երբ  կանայք ստիպված են եղել սեփական միջոցներով ապահովել կանխարգելիչ միջոցները իրենց անվտանգության համար։

Հիմնականում մենք մեր միջոցներով ենք մեզ ապահովել անվտանգության պարագաներով։ Գործատուն միանգամյա օգտագործման երկու դիմակ էր տրամադրում ՝ մի քանի օրը մեկ։ Մենք էլ ստիպված բազմակի օգտագործման դիմակներ էինք կրում։ Մյուս պարագաներով էլ մենք էինք մեզ ապահովում, որովհետև իրենց տրամադրածը շատ վատ որակի էր, չէինք էլ օգտագործում։

Հագուստի առևտրի ոլորտում աշխատող կին

Ըստ կանանց պատմությունների՝ անվտանգության միջոցառումներն ավելի խիստ են պահպանվել  համավարակի սկզբնական փուլում։ Հետազոտությանը մասնակից կանանց մի մասը փոխել էր աշխատավայրը և հետահայաց էր գնահատականներ տալիս, իսկ ներկա աշխատավայրում և համավարակի տվյալ փուլում[16] հակահամաճարակային միջոցառումների պահպանումն արդեն անհետևողական և ոչ խիստ էր։

Սկզբից բոլորս պարտադրաբար ամեն օր ստանում էինք՝ ձեռնոցներ, դիմակներ, հիմա  մի քիչ ավելի ազատ է ժողովուրդը, կարծես էս պատերազմից հետո վախն էլ անցավ կովիդի, արդեն չենք կրում տենց բաներ։

Քաղաքապետարանի ենթակայության տակ գտնվող կառույցում աշխատող կին

Ընդհարապես գործունեությունը դադարեցրած ոլորտներից սպասարկման ոլորտում՝ հատկապես գեղեցկության սրահներում, տուրիզմի և այլ տուժած ոլորտներում աշխատող կանայք համավարակի բերած անորոշության պայմաններում կորցրել են աշխատանքը կամ ստիպված են եղել փոխել աշխատանքի ոլորտը՝ սոցիալ-տնտեսական կայունության հասնելու համար։  Սա բարդ փոփոխություն և որոշում է եղել կանանց համար՝ հատկապես այն պարագայում, երբ արդեն կորցրած աշխատանքն ունենալու համար կանայք իրենց կյանքի տարբեր փուլերում մտավոր, ֆինանսական, ժամանակային մեծ ներդրումներ են արել և ջանք թափել։  

Տենց գոհ չեմ [նոր աշխատանքից]։ Ես կուզեի իմ գործը անեի սալոնում, բայց դե հիմա մարդիկ կան վախենում են դուրս գան տանից, քանի որ դեպքերը էլի շատացել են։ Հիմա էլի դժվար է շատ հավաքել [հաճախորդներ]։ Նայեք՝ ճանապարհները փակ, տուրիստներ չեն գալիս, էդ ամեն ինչը կապ ունի էլի իրար հետ։  ․․․․․հաճախորդներիս, որ արդեն կորցրեցի, գումար արդեն չեմ չաշխատեցի, ոնց որ ավելի դժվարացավ։ Երկու ամիս տանն եմ մնացել, հետո գնացի աշխատանքի։ Լինում էին գործեր էդ ընթացքում, մեկ, երկու հաճախորդ, հետո իրենք էլ ցրվեցին․ մեկը հիվանդացավ, էն մեկը մի այլ պատճառով չեկավ։ Ամեն դեպքում անդրադարձել ա էլի [համավարակը] ու վատ։ 

Գեղեցկության սրահում աշխատող կին

Ինքը [տուրիզմը] շատ-շատ լավն ա, շատ կայֆն ա,  ընտիր ոլորտ ա , էն որ դու ամեն ինչ տեսնում ես․․․ Շատ լավ ա աշխատելը, ես սիրում եմ, բայց հիմա ես ռիսկ չեմ անում հետ դառնամ, որովհետև բացի նրանից, որ 24/7 ա ու դու դրա դիմաց չես վարձատրվում, դու պիտի շատ սիրես էդ գործը ու վերջ: Հիմա ես ռիսկ չեմ անում․․․։

Տուրիզմի ոլորտում աշխատող կին

Աշխատանքի փոփոխության դեպքում կանայք գործատուների կողմից իրենց աշխատանքային փորձին ու պայմաններին համարժեք արձակուրդային վճարներ չեն ստացել, որի մասին, որոշ դեպքերում բարձրաձայնել են, բայց բավարարող պատասխան չեն ստացել, որոշ դեպքերում էլ իրենց ենթադրությունն ու բացատրությունն են գտել։

Եթե դու չես օգտագործում քեզ հատկացվող արձակուրդը 20 օր տարվա մեջ,  վերջնահաշվարկի տեսքով վերջում ստանում ես, որովհետև դու չես գնում կամ ինչ-որ գործ ունես, չես կարողանում գնաս։ Մեր կազմակերպության դեպքում իրենք պարտադրում էին, որ մինչև տարվա վերջ  պարտադիր քո արձակուրդը օգտագործես։ Եթե  չէիր օգտագործում արձակուրդդ, չէիր գնում, որը քո խնդիրն էր (կարաս գնալ, կարաս՝ չէ), տարվա վերջ  ստանում էիր արձակուրդայինդ, որը չգիտեմ ոնց էր հաշվարկվում, իրոք չեմ հասկանում, որ արձակուրդայինը պետք ա լինի քո աշխատավարձի մոտավորապես 80 տոկոսի կարգի, հա՞, 80-90 տոկոսին համապատասխան։ Մենք 40-50 տոկոս արձակուրդային էինք ստանում։ Երբ հարցնում էին՝ ինչի՞, ասում էր «Դե կովիդի տարում դուք ամբողջ դրույքով չեք աշխատել, կես եք գրանցվել, դրա համար սկզբի 6 ամիսը չի հաշվվում․․․»։,Սենց հեքիաթներ էր պատմում։

Տուրիզմի ոլորտում աշխատող կին

Ես էդ [կորոնավիրուսով վարակվելու] ընթացքում  վճարվել եմ իմ կես դրույքի չափ, չեմ ծանուցվել, որ արձակուրդ է ձևակերպվում, բայց վերջնահաշվարկս շատ փոքր գումար է կազմել, այն դեպքում, որ ես ամեն տարի մեկ շաբաթ չօգտագործած արձակուրդ եմ ունեցել։ Դրա համար ես ենթադրում եմ, որ էդ ընթացքում արձակուրդ է ձևակերպվել։ Ես զզված էի էդ ամեն ինչից, ու չեմ պահանջել ոչ մի թուղթ, որ իմանայի՝ ինչ է եղել։

Մշակույթի ոլորտում աշխատող կին

Շատ հազվադեպ կանայք անկեղծանում էին ու խոսում գործատուների կողմից խախտումների, չարաշահումների մասին՝ անընդհատ փորձելով մտնել նրանց դրության մեջ կամ արդարացնել նրանց գործողությունները և/կամ ցուցաբերած անգործությունը։ Իսկ այն դեպքերում, երբ կանայք հստակ գիտակցել են, որ խախտվել են իրենց աշխատանքային իրավունքները,  նախևառաջ փորձել են բանակցել գործատուի հետ՝ խնդրի կարգավորման հեռանկարով, որը ոչ միշտ է արդյունավետ եղել։ Այլ մարմինների դիմելու հնարավորությունը կանայք անիմաստ են համարել՝ հիմնավորելով դա գործատուի բնավորությանը ծանոթ լինելու և լրացուցիչ քաշքշուքների մեջ չընկելու հանգամանքներով։ Որպես այլընտրանքային ճանապարհ՝ կանայք ընտրել են աշխատանքից ինքնակամ հեռանալու տարբերակը կամ աշխատանքային գրաֆիկի փոփոխությունը։ Եղել են դեպքեր, որ  համավարակի ընթացքում կանանց աշխատանքը իրենց առաջին փորձն է եղել, և գործատուները, օգտվելով առիթից, չարաշահել են կանանց աշխատանքային իրավունքները։ Չնայած  կանայք ծանոթ չեն եղել իրենց իրավունքներին, բայց գիտակցել են, որ աշխատավայրում իրենց հանդեպ վերաբերմունքն անարդար է։

Հունիսին փորձաշրջան եմ անցել, հուլիսից՝ աշխատանքի, բայց պայմանագիրը կնքվել է նոյեմբերին։ Իմ առաջին աշխատանքն էր, էդքան ուշադրություն չէի դարձնում։ Հաշվապահը ինչ-որ փաստաթղթեր էր ուզում, որոնք գյուղում էին, ասում էր՝ ոչինչ, հետո բեր։ Չէի հասկանում, որ հարկ է, ստաժ է, էդպիսի հարցեր կան։ Քովիդի ժամանակ ասացին, որ կես դրույքի հետ կապված՝ պայմանագրերը վերանայվելու են, բայց էդպես էլ չուղարկեցին, ու չգիտեմ՝ նորը կազմվել է, ե՞ս չեմ ստորագրել, թե՞ չի էլ կազմվել։

Մշակույթի ոլորտում աշխատող կին

Մարդու իրավունքների պաշտպանի տարեկան զեկույցում  արտակարգ դրության սահմանափակումների ժամանակահատվածում պաշտպանին ուղղված դիմում-բողոքները առնչվում էին աշխատողների և նրանց առողջության համար անվտանգ աշխատանքային պայմաններ չապահովելու, գործատուի կողմից աշխատողներին աշխատանքի ներկայանալուն պարտավորեցնելու,  ոչ սեփական մեղքով պարապուրդում գտնվող աշխատողներին վճարվող կամ չվճարվող արձակուրդ տրամադրելու դիմում ներկայացնելուն հարկադրելու և հակառակը՝ ամենամյա արձակուրդ չտրամադրելու և այլ հարցերին[17]։ Այս և նմանատիպ խնդիրների՝ հատկապես աշխատողների հետ կնքված  աշխատանքային պայմանագրերի տարբերությունների, գրանցված կամ չգրանցված աշխատող լինելու հանգամանքի ի հայտ գալը հայտարարված արտակարգ դրության ժամանակահատվածում պայմանավորված էր նրանով, որ աշխատողներն այդ հանգամանքների մասին առնվազն տեղեկացան այն ժամանակահատվածում, երբ մերժվեցին Կառավարության կողմից տրվող հակաճգնաժամանային սոցիալ-տնտեսական աջակցության ծրագրերին դիմելիս, քանի որ գործատու-աշխատող հարաբերություններում առկա էին իրավական ձևակերպումների բացեր։ Աշխատողները, մասնավորապես, տեղյակ չէին, որ գրանված չէին կամ աշխատանքային պայմանագրի փոխարեն կնքել էին ծառայությունների մատուցման պայմանագիր, կամ աշխատանքային պայմանագրում որպես աշխատավարձ ամրագրվածգումարը չէր համապատասխանում իրական աշխատավարձին և այլն։ 

Այսպիսով, համավարակի պատճառով կանայք իրենց աշխատավայրերում բազմաթիվ խնդիրների են բախվել, որոնք այս կամ այն չափով խախտել են նրանց իրավունքները։ Սակայն, ինչպես ցույց է տալիս հետազոտությունը, միշտ չէ, որ կանայք բավարար կարողություն, իսկ երբեմն էլ ցանկություն ու մտադրություն են ունեցել լուծելու սեփական իրավունքների խախտման և ոտնահարման դրվագները։  

Կարող ենք փաստել, որ մեր հետազոտությանը մասնակցած կանայք ունեն աշխատանքային իրավունքների վերաբերյալ գիտելիքի բաց, դժվարանում են սահմանել իրենց աշխատանքային իրավունքները, խուսափում են, բարձրաձայնել աշխատանքային իրավունքների խախտման դեպքերը՝ վախենալով կորցնել աշխատանքը կամ մնալ առանց սոցիալական երաշխիքների։ Ավելին, նույնիսկ աշխատանքային պայմանագրի առկայությունը երբեմն չի երաշխավորել, որպեսզի կանայք բարձրաձայնեն  կիսատ կամ ուշ վարձատրության դեպքերը։

Կորոնավիրուսային համավարակը էապես ազդել է և շարունակում է ազդել թե՛ հանրային առողջության,թե՛ տնտեսության և թե՛ հանրային կյանքի այլ ոլորտների վրա։ Համավարակի հետևանքով փոխվել են տնտեսության կառուցվածքի շուրջ կանխատեսումները, տնտեսական ճգնաժամը շարունակում է ՀՆԱ-ի աճի նվազման, գնաճի և այլ տնտեսական ցուցանիշների վրա բացասաբար ազդել։ Սրան նպաստել են նաև Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմը, ինչպես նաև ռուս-ուկրաինական պատերազմը, որ ինչպես համաշխարհային, այնպես էլ տարածաշրջանային և տեղական մակարդակներում մեծապես ազդում է հասարակությունների սոցիալ-տնտեսական խոցելիությունների վրա։ Համավարակն էապես ազդել է աշխատանքի և աշխատանքային իրավունքների վրա՝ առաջին հերթին հարվածելով չգրանցված՝ հատկապես օրավարձով աշխատողներին, տնտեսության տուժած համարվող ոլորտներում ներգրավված անձանց՝ սպասարկման ոլորտից մինչև շինարարության և արտադրության ոլորտ, ինչպես նաև հասարակության առավել խոցելի խմբերի ներկայացուցիչների, և հատկապես կանանց վրա։

Մարիամ Խալաթյան

Նվարդ Մարգարյան


[1] Այս հոդվածը մասն է կազմում «Սոցիոսկոպ»-ի իրականացրած «Կորոնավիրուսի համավարակի ազդեցությունը կանանց աշխատանքային իրավունքների իրադրության վրա» հետազոտության, որը կատարվել է 2021-2022 թվականներին։ Վերլուծական տեքստը դեռևս հրապարակված չէ։ Այն շուտով առցանց հասանելի կլինի կազմակերպության կայքում։

[2] ILO, (2020) Rapid assessment of the employment impact and policy responses of the COVID-19 pandemic on Armenia. վերցվել է shorturl.at/inDL1

[3]  «Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2020թ. հունվար-դեկտեմբերին», աշխատանքի վարձատրություն և աշխատողների թվաքանակ։ Վերցվել է՝ https://armstat.am/file/article/sv_12_20a_142.pdf  

[4] Մեթոդաբանության բացատրությունը ըստ ՀՀ վիճակագրության ծառայության. 2020 թ. ապրիլից սկսած՝ կորոնավիրուսի համավարակի տնտեսական ազդեցությունը հնարավորինս գնահատելու նպատակով, կազմակերպությունների թվի, աշխատողների թվաքանակի և միջին աշխատավարձի ցուցանիշների հաշվարկներում ներառվել են նաև աշխատողներին ամբողջությամբ կամ նրանց մի մասին չվճարվող հարկադիր պարապուրդ ուղարկած կազմակերպությունների տվյալները: Այդ աշխատողների աշխատանքային գործունեությունը չի դադարեցվել, սակայն նրանք չեն վարձատրվել: Սակայն հարկ էնկատի ունենալ, որ ՀՀ ՊԵԿ տվյալների բազայում հարկադիր պարապուրդի վերաբերյալ փաստական տվյալներ առկա չեն: Այնուհանդերձ, նույն բազայի շրջանակում՝ գործատուներից հավաքվող այլ տվյալների հիման վրա, հաշվարկային կարգով դրանք մոտարկվել են: Մասնավորապես, ՀՀ ՊԵԿ-ից լրացուցիչ ստացվել են տվյալներ այն գործատուների մասին, որոնք տվյալ ամսում ունեցել են 0-ական ԱՎՀՎ ունեցող աշխատողներ, ովքեր չեն եղել քաղաքացիաիրավական պայմանագրի հիման վրա աշխատողներ, չեն գտնվել չվճարվող արձակուրդում կամ ժամանակավոր անաշխատունակության մեջ:

[5] ILO․ (2020)․ Rapid assessment of the employment impact and policy responses of the COVID-19 pandemic on Armenia. Retrieved from shorturl.at/inDL1.

[6] Խալաթյան Մ․, Մարգարյան Ն․ (2022) Կորոնավիրուսի համավարակի ազդեցությունը Հայաստանում կանանց աշխատանքային իրավունքների իրադրության վրա, (Մանուսյան Ա,․խմբ․), չհրապարակված․ Սոցիոսկոպ

[7] Հետազոտական տեղեկատվությունը հավաքվել է երեք փուլով՝ որակական մեթոդաբանությամբ։ Առաջին փուլում կատարվել է փաստաթղթերի քարտեզագրում՝ ներառելովպետության, միջազգային կազմակերպությունների և տեղական քաղհասարակության կազմակերպությունների  տրամադրած սոցիալ-տնտեսական աջակցության ծրագրերը, օրենսդրական փոփոխությունները և նախագծերը, իրականացված հետազոտությունները, մեդիա հրապարակումները  և այլն և դրանց երկրորդային վերլուծությունը։ Տեղեկատվության հավաքման երկրորդ փուլում փորձագիտական hարցազրույցներ ենք իրականացրել  ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության, Ազգային ժողովի, Առողջության և աշխատանքի տեսչական մարմնի, ՄԻՊ-ի, Արհմիությունների կոնֆեդերացիայի, ՀԿ-ների և միջազգային կազմակերպությունների 10 ներկայացուցչի հետ։ Փորձագիտական հարցազրույցների արդյունքում դուրս բերված թիրախային և առավել տուժած ոլորտներից իրականացրել ենք տրիադային խմբային քննարկումներ 12 կնոջ։

[8] ILO, (2021) Building Forward Fairer: Women’s rights to work and at work at the core of the COVID-19 recovery, Policy Brief վերցվել է՝ shorturl.at/hCDEZ

[9] Նույն տեղում

[10] ՀՔԱՎ․ (2020)․Կովիդ 19-ը և կանանց իրավունքները. ուղեցույց․․ վերցվել է՝ https://hcav.am/wp-content/uploads/2020/05/Arm_COVID-19_and_Womens_Human_Rights.pdf ։ 

[11] ՀՀ վիճակագրական կոմիտե․ (2021)․ Հայաստանի կանայք և տղամարդիկ․ վերցվել է՝ https://www.armstat.am/file/article/gender_2021.pdf։

[12] Նույն տեղում

[13] World Bank․ (2021)․ Monitoring Impacts of Covid-19 in Armenia (Armenia High frequency survey wave -1 (AHFS-1): July-September 2020.

[14] Նույն տեղում

[15] Խալաթյան Մ․, Մարգարյան Ն․ (2022) Կորոնավիրուսի համավարակի ազդեցությունը Հայաստանում կանանց աշխատանքային իրավունքների իրադրության վրա, (Մանուսյան Ա,․խմբ․), չհրապարակված․ Սոցիոսկոպ

[16] Հետազոտության դաշտային փուլն իրականացվել է 2021թ-ի նոյեմբերից 2022 թ-ի փետրվար ասիներին։

[17] ՀՀ Մարդու իրավունքների պաշտպան (2020), ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանի գործունեության, մարդու իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության վիճակի մասին․ տարեկան հաղորդում։ Վերցվել է՝ shorturl.at/tCFJ8

Պիտակներ

Հանգանակություն

Գումարը կարող եք փոխանցել հետևյալ հաշվեհամարներին` նպատակի դաշտում նշելով «նվիրատվություն»
Ինեկոբանկ
2052822181271008 (AMD)
2052822181271022 (USD)
2052822181271042 (EUR)
SWIFT code INJSAM22

Այլ բնույթի աջակցության դեպքում կարող եք կապ հաստատել մեզ հետ: